Kaartenkamer en Trésor van de Technische Universiteit Delft (door Melle de Winter, 2014)

Zie deze rubriek in Caert-Thresoor 41,3 (2022) voor een meer recente beschrijving van de collectie.

Adres en Contactgegevens
Bezoekadres: Kaartenkamer TU Delft Library
Faculty of Architecture, Gebouw 8
Postadres: Julianalaan 134, 2628 BL Delft
Telefoon: 015-2785966
Openingstijd: werkdagen van 9:00 tot 17:00 uur
Emailadres: kaartenkamer@tudelft.nl
Website: kaartenkamer.library.tudelft.nl
Contactpersoon: Melle de Winter

Toegankelijkheid
De kaartenkamer van de TU Delft is het centrale punt voor de collectie kaarten van de TU Delft.
Studenten en onderzoekers van de faculteit Bouwkunde behoren tot de grootste gebruikers van de kaartenkamer. De kaartenkamer fungeert als opslag-, archief- en bezoekersruimte voor de papieren en digitale kaartcollectie voor de TU Delft. Daarnaast ondersteunt de kaartenkamer het onderwijs en onderzoek met specialistisch advies. Op de website van de kaartenkamer is een digitaal aanvraagformulier te vinden. Op dit formulier worden persoonlijke gegevens genoteerd samen met het gebruiksdoel (studie, onderzoek, afstuderen), vakcode en de bestanden die worden uitgegeven.

Omvang 
In de kaartenkamer bevindt zich een collectie met de nadruk op Nederlandse topografische en thematische kaarten. In de loop der jaren is een grote verzameling bijeengebracht door samenvoeging van collecties waardoor een compleet beeld van de ontwikkeling van Nederland van 1850 tot heden is ontstaan. In totaal omvat de collectie ca. 14.000 kaartbladen. Daarnaast is de kaartenkamer in het bezit van zo’n 600 verschillende atlassen.
Al het kaartmateriaal van voor 1850 is te vinden in het Trésor van de TU Delft Library. Die grens van 1850 schuift langzaam op richting 1900.

Profiel
De oudste kaart in de collectie is een kaart van Noord-Europa en de Oostzee van Heinrich Petri uit 1558. De ruggengraat van de kartografische verzameling van de TU Delft wordt gevormd door de collectie Peters. Cornelis Hendrik Peters (1847-1932) was architect en rijksbouwmeester en architectuurhistoricus. In 1927 verkocht hij zijn collectie kaarten, stadsplattegronden en topografische en oudheidkundige prenten en tekeningen van Nederland en West-Europa aan de toenmalige Afdeling der Bouwkunde van de Technische Hogeschool Delft. Vanaf de jaren 1960 is stelselmatig modern kaartmateriaal aangeschaft, onder andere door abonnementen af te sluiten op topografische kaartseries en 1:1.000-kaarten van grote steden, bij de Topografische Dienst. De kaartenkamer bezit een vrijwel complete landsdekkende collectie topografische kaarten van Nederland op de schalen 1:25.000 en 1:50.000 vanaf 1850 tot heden, en ook landsdekkende series bodem-, geologische- en waterstaatskaarten. De collectie stelt de studenten en onderzoekers in staat om een historische ontwikkeling van een bepaalde stad of een gebied in beeld te brengen. De Kaartenkamer heeft veel bluswaterschade geleden tijdens de brand van mei 2008 in het gebouw van de faculteit Bouwkunde. Vele thematische kaartseries zijn daardoor verloren gegaan. Inmiddels zijn voor een deel van dit materiaal vervangende exemplaren geschonken door diverse bibliotheken en instellingen.
Naast de papieren collectie beschikt de kaartenkamer over een grote collectie digitale data, waaronder gedigitaliseerde oude topografische kaarten zoals de Topografische Militaire Kaart (TMK) en de Chromotopografische Kaart des Rijks (de Bonnekaart), de Krayenhoff-kaarten en de Kaart van Delfland door Nicolaes en Jacob Cruquius uit 1712. Ook wordt er veel gewerkt met de grootschalige basiskaart van Nederland, deze detailgegevens worden veel toegepast bij het maken van bijvoorbeeld maquettes. Doordat er binnen het onderwijs en onderzoek nu ook steeds meer met GIS gewerkt wordt levert de kaartenkamer ook de ruwe data die in de GIS-pakketten kan worden gebruikt, zoals hoogtegegevens van een specifieke locatie uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) voor bijvoorbeeld het berekenen van risico’s op dijkdoorbraken. Digitaal beschikbare geodatabestanden en gedigitaliseerde kaarten zijn: TOP10vector, TOP10NL (1:10.000), TOP50NL (1:50.000), Grootschalige topografische kaarten van verschillende stedelijke gemeenten (1:1.000), Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), Nederland per 4-posities postcode, CBS Bodemgebruik, GBKN-kaart, Topografisch Militaire Kaart in zwart-wit en kleur (1:50.000), Bonnekaart (1:25.000), Bodemkaart (1:50.000), Geomorfologische kaart (1:50.000), Waterstaatskaart (1:50.000, 1e t/m 5e editie), Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN 1 & 2), TOP25raster (1:25.000), TOP50raster (1:50.000), TOP250raster (1:250.000), CMAP digitale zeekaart, de Kaart van Delfland van Cruquius uit 1712 (1:10.000) en de Krayenhoffkaarten (1:115.200, facsimile) en rivierkaarten.
Naast de kartografische collectie bevinden zich in de Kaartenkamer en het Trésor ook atlassen (onder andere edities van de atlassen van Mercator, Ortelius, Braun en Hogenberg en Blaeu), landmeetkundige werken zoals het Practijck des Lantmetens van Sems en Dou (1600) en een collectie landmeetkundige instrumenten.

Website
De atlassen en kaarten zijn beschreven in de catalogus van de TU Delft Library (www.library.tudelft.nl). De TU Delft beschikt ook over een eigen online kaartenservice (maps.tudelft.nl). Hierin is de volledige topografische kaart van Nederland in de schaal 1:10.000 (TOP10NL) en in de schaal 1:50.000 (TOP-50NL) opgenomen. Deze kaarten zijn in pdf-, vector en GML formaten te downloaden. Op dit moment is de applicatie alleen toegankelijk voor studenten en medewerkers van de TU Delft.
Meer informatie over de bijzondere collectie, waaronder het Trésor, van de TU Delft is te vinden op www.library.tudelft.nl/nl/collecties/bijzondere-collecties. In de beeldbank van de TU Delft (beeldbank.tudelft.nl; zoek op prentenkabinet) is een deel van het culturele erfgoed van de universiteit opgenomen. Deze bestaat onder andere uit een reeks van ca. 9.000 oude topografische prenten en kaarten van Nederland die gedetailleerd zijn beschreven. 2.397 prenten zijn ook ontsloten via de website Academische Collecties (www.academischecollecties.nl).

Belangrijkste Literatuur

• Boer, Adri den, “Trésor TU Delft ook geodetische schatkamer”, in: Geo-Info 5, 11 (2008) pp. 448-450.
• Boer, Adri den, “Interview. Addie Ritter en de Kaartenkamer van de TU Delft”, in: Geo-Info 7, 3 (2010) pp. 38-42
• Bokhove, Ronald, “Kaartenkamer TU Delft”, in: Geo-Info 4, 1 (2007) p. 45.
• Huisman, Erik, “Digitaal monnikenwerk”, in: Delta 43 (2011) p. 5.
• Visscher, Robert, “Een historisch stripverhaal”, in: Delta 38 (2006) p. 31.

Collectie Kaarten & Atlassen van Allard Pierson UvA (door Jan W.H. Werner, 2014)

Adres en Contactgegevens
Bezoekadres: Oude Turfmarkt 129, 1012 GC Amsterdam
Postadres: Postbus 94436, 1090 GK Amsterdam
Telefoon: 020-5252354 (conservator), 020-5256001 (balie)
Contactpersoon: Reinder Storm, teamleider/conservator Cartografie, Geografie en Reizen
Emailadres: maps-uba@uva.nl

Toegankelijkheid
De Kaartenzaal heeft 8 à 10 studieplaatsen en is net als alle onderzoekzalen van de Bijzondere Collecties (BC) voor bezoek geopend van maandag tot en met vrijdag 9.30-17.00 uur.
Met een geldige bibliotheekpas of een collegekaart van de UvA kunt u via de online catalogus uw aanvraag van materiaal buiten de Kaartenzaal van tevoren thuis doen. Kostbaar materiaal kan soms pas na een dag geleverd worden en na toestemming van de conservator op afspraak geraadpleegd worden. Dat geldt niet voor de boeken in de handbibliotheek, de kaarten, en de atlassen in het kaartenmagazijn (alle plaatsnummers beginnend met: OTM: HB-KZL). Die worden ter plekke gehaald. Zij kunnen eventueel van te voren per email gereserveerd worden. Op dit moment zijn nog niet alle kaarten in de online catalogus of de beeldbank vindbaar.
De handbibliotheek in de studiezaal is vrij toegankelijk en omvat kartografische en geografische literatuur, bibliografieën, catalogi, atlassen, facsimiles en verwante plaatwerken. Plat, niet kwetsbaar materiaal tot A0 kan vaak meteen ter plekke gescand worden, andere documenten worden door de fotodienst gedigitaliseerd. Op de website zijn de tarieven te vinden. Het nemen van snapshots zonder statief en flits ten dienste van eigen onderzoek is toegestaan. Voor het publiceren van beelden is altijd toestemming vereist.

Omvang
Qua omvang en kwaliteit heeft de collectie Kaarten & Atlassen een internationale allure en behoort tot de belangrijkste in het land. Zij telt ongeveer 175.000 kaartbladen, 5.000 atlassen en enige tientallen globes en planetaria. Alle perioden zijn vertegenwoordigd, wat bij onderzoek mooie tijdsdoorsneden in de geografische ontwikkeling van gebieden oplevert. Afhankelijk van de exacte definiëring zijn tienduizenden kaartbladen en honderden atlassen als ‘oud’ te karakteriseren. Zij representeren voor een belangrijk deel de hoogtijdagen van de Amsterdamse kartografie. De boekhistorische inslag van de Bijzondere Collecties en het geografische perspectief van het KNAG hebben een kenmerkend, veelzijdig stempel op de collectie gedrukt.

Profiel
De eerste atlassen van de collectie treffen we aan in de gedrukte catalogus uit 1612 van wat toen nog de Stedelijke Bibliotheek was. In 1632 werd hij tevens bibliotheek van het Athenaeum Illustre en in 1877, gelijk met de oprichting van de gemeentelijke universiteit, ontstond de huidige Universiteitsbibliotheek Amsterdam (UBA). Door de eeuwen heen heeft de collectie zich gestaag ontwikkeld, te midden van een omgeving waar de drukkerij, kartografie, handel en zeevaart een ongekende bloei doormaakten. In 2007 werden alle collecties met een bijzonder karakter, waaronder de kartografische, qua huisvesting losgemaakt van de centrale UB. Zij maken sindsdien als sector Bijzondere Collecties samen met het Allard Pierson Museum, de buren, deel uit van de divisie UvA Erfgoed. De kaarten en atlassen maken deel uit van een groter kennisdomein, Cartografie, Geografie en Reizen. Toen in 1880 de bibliotheek en kaartenverzameling van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in langdurig bruikleen onder de hoede van de UB werd genomen kreeg de bibliotheek op dit vakgebied een enorme impuls.

In 1936 werd de Vereniging van Vrienden van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam opgericht die zich sindsdien niet onbetuigd gelaten heeft als het om monumentale kartografische schenkingen gaat. Sinds het begin van de jaren 1990 kwam daar het Dr. Th.J. Steenbergenfonds bij met schenkingen van voor de universiteit onbetaalbare kapitale atlassen en kaarten uit de Gouden Eeuw. In 2013 werd het Jansoniusfonds ingesteld, dat exclusief ter ondersteuning van de historische kartografie aan de UvA is opgericht. Dankzij dat fonds kon al in hetzelfde jaar de ‘Jansoniusconservator’ (i.c. dr. Peter van der Krogt) bij de Bijzondere Collecties aangesteld worden en in samenwerking met de leerstoelgroep Boekwetenschap en handschriftenkunde kon een aanvang gemaakt worden met onderwijs in de historische kartografie aan de UvA. Het historisch-kartografische onderzoeksprogramma Explokart kwam mee uit Utrecht en is nu met het team Kaarten & Atlassen verbonden.

Oude deelcollecties zijn de Collectie Muller (atlaskaarten 16e-18e eeuw), de Collectie zeekaarten van het Bureau Hydrografie en de Collectie A.M. van de Waal (Amsterdam), om enkele voorbeelden te noemen. In de afgelopen jaren groeide de kartografische verzameling met sprongen door het aanvaarden van de collectie van het Economisch Geografisch Instituut van de Erasmus Universiteit, een aanzienlijk deel van de kaartencollectie van de Topografische Dienst in Emmen, de Collectie Philip W. Spangenberg (stedenbouwkunde), de Collectie Paul Mijksenaar (kartografie, vormgeving, openbaar vervoersnetten enz.) en de oude kaarten van het voormalige ministerie van VROM. Van de meeste zijn online alleen collectiebeschrijvingen te vinden. Ter plekke zijn de oude papieren inventarissen natuurlijk wel aanwezig en de catalogisering per kaart is intussen in volle gang en voor sommige al voltooid. Tentoonstellingen in het recente verleden waren Atlas Maior van Blaeu (2008) en Atlas der Neederlanden (2013/14).

De oude kaarten en atlassen mogen zich in een steeds grotere belangstelling verheugen. Dat verschijnsel stelt de moderne kartografie wel eens in de schaduw. Ook daarvan is namelijk bijzonder veel aanwezig, vanzelfsprekend van ons land maar ook van onze koloniale geschiedenis uit de 19e en 20e eeuw. Topografische kaarten en een brede keuze aan onderwerpen in de kaarten dekken de hele wereld af in uiteenlopende schalen.

Websites en beeldbanken
Kartografisch materiaal is op diverse beeldbanken van de BC terug te vinden. Losse kaarten en stedenboeken treft u aan op de beeldbank Kaarten en Atlassen, talloze kaarten van Suriname zijn ondergebracht bij de beeldbank Suriname 1599-1975 en op de beeldbank Boeken en Handschriften zijn diverse atlassen blad voor blad in te zien. In totaal is op de BC beeldbanken een selectie van enkele duizenden kaarten en tientallen atlasdelen uit de collectie te vinden.
– Online catalogus UBA: opc.uva.nl
– Bijzondere Collecties UvA: www.bijzonderecollecties.uva.nl
– Beeldbank Kaarten & Atlassen (met losse kaarten en stedenboeken): dpc.uba.uva.nl/kaartencollectie
– Beeldbank Surinamica (met de kaarten van Suriname): dpc.uba.uva.nl/suriname
– Beeldbank Boeken en Handschriften (met een aantal atlassen): boekenhandschrift.dpc.uba.uva.nl/
– Interactieve proefwebsite Atlas der Neederlanden: mapserver.sara.nl/atlasderneederlanden/atlas/

Literatuur

• Burger, C.P. jr., Catalogus geographie en reizen van de Bibliotheek der Universiteit van Amsterdam, eerste gedeelte. Amsterdam: Universiteitsbibliotheek, 1923.
• Dornseiffen, I., Catalogus der boeken en kaarten van het Aardrijkskundig Genootschap op 1 juli 1878. Amsterdam: Aardrijkskundig Genootschap, 1878. Met vijf vervolgen, tot en met 1881.
• Koeman, C., Collections of maps and atlases in the Netherlands, their history and present state. Leiden: Brill, 1961. Aldaar: pp. 183-186.
• Sijmons, Albert H., Catalogue of atlases, volume I: atlases published before 1801. Amsterdam: Universiteitsbibliotheek, 1987. (In typoscript)
• Werner, Jan, “De kaarten- en atlassencollectie van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam”, in: NVK Publikatiereeks 22 (1997), pp. 63-82. Ook verschenen in Kartografisch Tijdschrift XXII 3 (1997) pp. 21-33.
• Werner, J.W.H., “Kaarten in beweging”, in: Geo-Info, Tijdschrift voor Geo-Informatie Nederland 11 (2007) pp. 426-432.

Streekarchief Gooi en Vechtstreek (door Hanneke Masselink-Duits, 2014)

Adres en Contactgegevens
Bezoekadres: Oude Enghweg 23, 1217 JB Hilversum
Postadres: Postbus 9900. 1201 GM Hilversum
Telefoon: 035-6292646
Website: www.gooienevechthistorisch.nl

Toegankelijkheid
De studiezaal van het Streekarchief is zonder afspraak te bezoeken op maandag van 9.00 uur tot 13.00 uur en van dinsdag tot en met vrijdag van 9.00 uur tot 17.00 uur. Voor het inzien van originele stukken vragen wij een eenmalige legitimatie. Stukken kunnen in de studiezaal worden aangevraagd of tevoren per e-mail. Men kan maximaal 5 stukken tegelijk aanvragen. Het is toegestaan om foto’s (zonder flits) te maken van archiefmateriaal. Tegen betaling kan men kopieën of scans laten maken.

Omvang
De omvang van de collectie kaarten en tekeningen is nog slechts een schatting omdat de bewerking in volle gang is. Hierbij worden ook kaarten en tekeningen uit andere collecties en archieven betrokken. De bewerking bestaat uit het beschrijven en verpakken van het materiaal. Wij gaan nu nog uit van een aantal van circa 500 kaarten.

Profiel
Het Streekarchief Gooi en Vechtstreek (SAGV) is opgericht in 1986. De voorganger van 1984 tot 1985 was het gemeentearchief van Hilversum. Deelnemers aan het Streekarchief zijn de gemeenten Blaricum, Laren, Hilversum en Wijdemeren, het Gewest Gooi en Vechtstreek en de Veiligheidsregio Gooi en Vechtstreek. Alle openbare archieven en collecties van deze organisaties inclusief hun rechtsvoorgangers (Ankeveen, ‘s-Graveland, Loosdrecht, Kortenhoef en Nederhorst den Berg) zijn bij het Streekarchief in beheer. Hiernaast beheert het Streekarchief ook collecties en archieven van particulieren, doorgaans op basis van inbewaringneming. Het Streekarchief beheert ook zogenaamde eigen collecties, die door verzameling of schenking tot stand zijn gekomen en doorlopend worden aangevuld. Naast de collectie Archiefaanwinsten en de Historische Bibliotheek zijn dat de uitgebreide Beeldcollectie (foto’s, dia’s en bewegend beeld) en de Atlas, waaronder men niet alleen kaarten maar ook affiches, prenten en tekeningen moet verstaan.
Twee belangrijke collecties zijn de ontwerpen van Dudok en de Collectie François Renoú. De collectie ontwerpen van de Hilversumse gemeentearchitect Willem Marinus Dudok van ruim 7.000 tekeningen bevat onder andere de ontwerpen en bestektekeningen voor het wereldberoemde Raadhuis van Hilversum en de gemeentelijke woningbouwcomplexen. Al deze tekeningen zijn gepubliceerd op de website en aldaar gratis in te zien. De collectie François Renoú omvat ruim duizend prenten, tekeningen en kaarten uit de periode 1550-1950, grotendeels over het Gooi en omstreken. Deze zijn door Renoú verzameld en verpakt in passe-partouts. Het Streekarchief kreeg deze collectie in bewaring in 2010 en publiceerde deze geheel op de website.
Een bijzondere kaart is de Nieuwe kaart van Mynden, en de 2 Loosdrechten, mitsgaders van s’Gravenland, nevens het gerecht van Breukelen, en Loendersloot &c. heel naauwkeurig geteekent en gemeeten uit 1702 met namen van topografische elementen en bebouwing (onder meer polders, buitenplaatsen, kastelen en eigenaren van percelen), met opdracht aan de ambachtsheer van Mijnden en Oud- en Nieuw-Loosdrecht. Het is één van de oudste kaarten in het archief en omvat een groot deel van het werkgebied van het Streekarchief. De kaart biedt veel informatie, zo staan er toponiemen op die nu in onbruik zijn geraakt; zoals ‘Oost Indien’ en de ‘Schinkeldijk’. Ook staan genoemd, een waternaam zoals ‘Den Soeten Inval’ in ‘s-Graveland en ‘De Vergulde Sadel’ een huis dat in Oud-Loosdrecht stond. Interessant is ook dat de gebieden die nu ‘nat’ zijn door de volledige vervening op de kaart nog deels droog zijn en dat de Horstermeer nog 180 jaar een meer zou blijven voordat het werd drooggemalen.
Een andere bijzondere kaart is de Hoogtekaart van Hilversum ten opzichte van Amsterdamsch Peil met aanduiding van hoogtepunten, huizen, wegen, geprojecteerde wegen en rioolbuizen, gedateerd 20 juli 1905. De hoogtekaart van Hilversum is gemaakt in 1905, onder supervisie van gemeentearchitect Pieter Andriessen, in verband met de planning van de riolering en afvoeren van het regenwater langs nog aan te leggen straten en wegen. Deze kaart is dankzij de gedetailleerde weergave telkens hergebruikt voor allerlei verschillende doeleinden, zoals bijvoorbeeld het ontwerpen van uitbreidingsplannen.
Beide kaarten zijn opgenomen in de vorig jaar verschenen Historische Atlas van Hilversum. De Atlas beschrijft de ruimtelijke ontwikkeling van de stad, vanaf de prehistorie tot vandaag. Het Streekarchief leverde het overgrote deel van de 80 kaarten in de publicatie. Deze publicatie laat zien hoe de geschiedenis en de groei van een plaats kan worden geïllustreerd door kaartmateriaal.

Website / Beeldbank
De website https://www.gooienvechthistorisch.nl/ wordt samen met het Stads- en Streekarchief te Naarden en het Gemeentearchief Weesp beheerd en onderhouden. Vooralsnog is al het gepubliceerde beeld gratis te downloaden op een resolutie geschikt voor publicatie. De afbeelding kan geopend worden in volledig scherm en er kan ver ingezoomd worden. Daarnaast is het mogelijk om een selectie te maken van de afbeelding (of een detail daarvan) en de selectie apart te openen, als selectie per e-mail te verzenden of te downloaden.

Literatuur

Kos, Anton, Historische atlas van Hilversum. Van esdorp tot mediastad. Amsterdam: Boom, 2013.

Drents Archief (door Egbert Brink, 2013)

Adres en Contactgegevens
Bezoekadres: Brink 2, Assen
Postadres: Postbus 595, 9400 AN Assen
Telefoon: 0592-313523
E-mail: info@drentsarchief.nl
Websites: www.drentsarchief.nl; www.annodrenthe.nu
Contactpersoon: Egbert Brink, egbert.brink@drentsarchief.nl

Toegankelijkheid
Het Drents Archief is een recent verbouwd hightech-onderzoekscentrum op middeleeuwse fundamenten in hartje Assen. Voor bewegend beeld, debat en lezingen is een verhuurbare studio voorhanden. De studiezaal is verdeeld in een afgeschermd gedeelte voor raadpleging van originelen en een digilounge. Hier kunnen bezoekers digitale bronnen, waaronder topografische kaarten, bekijken op multitouchtafels, grote en kleine schermen.
Onderzoekers kunnen gebruik maken van een handbibliotheek, inclusief atlassen. Het geheel staat onder toezicht en begeleiding van een studiezaalmedewerker en een gastheer in wisselende samenstelling. Voor raadpleging van originele kaarten en andere archiefstukken is een gratis bezoekerspas verplicht. Laptops en fototoestellen mogen mee naar binnen, jassen en tassen kunnen in de kluisjes worden opgeborgen.
Het Drents Archief is van dinsdag tot donderdag van 10.00 tot 17.00 uur geopend en op vrijdag van 10.00 tot 13.00 uur. In de Kloostergang kunnen bezoekers terecht voor een kopje koffie, thee of soep. Iedere zondagmiddag in de maand is het gebouw open voor publieksactiviteiten.

Profiel
In 1851 gaf de Leidse kaartenverzamelaar J.T. Bodel Nijenhuis in de Drentsche Volksalmanak voor het eerst een overzicht van topografische kaarten van Drenthe. Hij kon zich beperken tot een overzicht van de gewestkaarten uit de zeventiende en achttiende eeuw beginnend met de kaart van Cornelis Pijnacker uit 1634. Momenteel omvat de kaartenverzameling van het Drents Archief ruim 9500 beschreven kaarten. Het grootste gedeelte daarvan kwam op natuurlijke wijze (via de opeenvolgende archiefwetten) in de depots van het Drents Archief terecht. Het betreft historisch-geografische informatie die indertijd gebruikt werd bij uiteenlopende zaken als belastingheffing, ‘limietscheiding’, vervening, wegenaanleg, kanalisatie, stedelijke uitbreiding en bevordering van het toerisme. Voor een groot gedeelte is de band tussen de kaarten en de geschreven bronnen intact gebleven, waardoor het oorspronkelijk doel van kaart en maker onderzocht kan worden. De kaarten zijn afkomstig uit een viertal grotere fondsen. De oudste kaarten stammen uit de Oude Staten Archieven, de opeenvolgende gewestelijke besturen van Drenthe vanaf het ontstaan van het landschapsbestuur in 1603 tot en met de Franse tijd. Deze manuscriptkaarten werden over het algemeen gemaakt door (‘geadmitteerde’) landmeters. Een belangrijke serie kaarten uit het archief van het landschapsbestuur zijn de grondschattingskaarten van omstreeks 1640. Deze eigendomsregistratie van de ‘bezaaide landen’ vormt voor Drenthe de belangrijkste prekadastrale bron. Civiele ingenieurs legden vanaf omstreeks 1750 met nauwkeuriger kaarten de basis voor de openlegging voor Drenthe. De kadastrale metingen vormden de aanzet tot een nieuwe provinciale kaart, nadat de gewestkaart van Pijnacker bijna twee eeuwen in omloop was. Werneke en Brauns tekenden in 1840 in opdracht van het provinciebestuur de eerste provinciale kaart van Drenthe. Deze bleek al snel verouderd toen het nog lege Drentse land na 1850 een metamorfose onderging. De negentiende eeuw vormt dan ook het zwaartepunt van de kaartencollectie van het Drents Archief. Veel kaarten voor Gedeputeerde Staten betreffen infrastructurele projecten: wegen, bruggen, spoor en tramwegen maar ook typisch Drentse onderwerpen als zandverstuivingen en markenscheidingskaarten. Veel van deze landschapselementen op deze kaarten zijn nog altijd te zien. Dat geeft aan deze kaarten een bijzondere actualiteitswaarde. Ook de archieven van Rijkswaterstaat en provinciale waterstaat zijn een rijke kartografische bron. De kanalisatie van Drenthe leverde een mooie serie uiterst gedetailleerde waterstaatskaarten op. Het Drents Archief beschikt daarnaast ook over een fraaie collectie kaarten uit particuliere archieven. Bijvoorbeeld de kaarten die gemaakt zijn in het kader van investeringsprojecten van Hollands durfkapitaal in de grootschalige verveningen, met name de kaarten uit het archief van de ‘Hollandsche participanten’ onder aanvoering van de veelzijdige Amsterdammer Pieter Serwouters. Een aparte verzameling vormen de kaarten die zijn ondergebracht in de collectie Topografische Atlas. In tegenstelling tot de archiefkaarten van overheden zijn deze kaarten door aankoop of schenking in het Drents Archief terechtgekomen. Deze bonte verzameling kaarten heeft geen aantoonbare relatie meer met een ‘archiefvormer’. Hierin bevinden zich onder andere losse bladen uit atlassen, kaartseries van de Topografische Dienst en niet te vergeten de talloze toeristenkaarten voor de fietser en de wandelaar. Tenslotte was het de toerist die ‘mooi Drenthe’ in de twintigste eeuw op de kaart zette.

Multitouch-kaartentafels
Naast de waarde als historische bron zet het Drents Archief in op de belevingswaarde van oude kaarten. De digitale ontsluiting van de kaartencollectie is op dit moment in volle gang. Inmiddels zijn 9.500 kaarten gescand en het is de bedoeling dat ze in eerste instantie in de digilounge beschikbaar worden gesteld op een multitouch-kaartentafel met uitgebreide zoom-mogelijkheden. De applicatie die nu in ontwikkeling is moet aantrekkelijk zijn voor zowel de bezoeker die op een leuke en makkelijk manier het Drentse verleden wil ontdekken, als de historisch-kartografisch onderzoeker. De kaartentafel moet dus zowel animeren als verdiepen. Dat betekent dat de ‘metagegevens’ van de kaarten – archiefvormer, kaartenmaker, afmetingen, techniek en datering – niet vergeten worden. Het uitgangspunt van de tafel is dat de gebruiker intuïtief een historische kaart van een gebied kan vinden door met zijn vingers een plek aan te wijzen op een Google-maps kaart. Hierbij worden zoekresultaten getoond waarin de onderzoeker vervolgens kan bladeren. Een gebruiker die wil zoeken op toegangsnummer of kaartmaker maakt gebruik van een andere zoekstrategie. Het voordeel van een dergelijke aanpak is dat de materiële staat van de originele kaarten gewaarborgd blijft terwijl de historische sensatie en onderzoeksmogelijkheden – ook door ongekende zoommogelijkheden – intact blijven. Al met al nog work in progress. Het is nog even wachten op deze applicatie die de rijke kaartencollectie van Drenthe ontsluit. Op Annodrenthe.nu krijgt u alvast een indruk.

Belangrijkste literatuur

• Battjes, Jan & Egbert Brink, De historische atlas van Assen. Assen: Van Gorcum, 2009.
• Bodel Nijenhuis, J.T., ‘Over de landkaarten der provincie Drenthe’, in: Drentsche Volksalmanak 15 (1851) pp. 110-138.
• Brink, Egbert, ‘”Alsoff men daer sellfs in locu waer”. Vroeg zeventiende-eeuwse verveningskaarten van Zuidwest-Drenthe’, in: Caert-Thresoor 27 (2008) pp. 104-110.
• Brink, E.J. & H.J. Versfelt, ‘De kaartenverzameling van het Drents Archief’, in: Nieuwe Drentse Volksalmanak 121 (2004) pp. 68-84.
• Kruijff, T. de, e.a. (red.), Atlas van historische verdedigingswerken in Nederland: Groningen, Friesland , Drenthe. Utrecht: Stichting Menno van Coehoorn / Matrijs, 2013.
• Muller, E & K. Zandvliet (red.), Admissies als landmeter in Nederland voor 1811. Bronnen voor de geschiedenis van de landmeetkunde en haar toepassing in de administratie, architectuur, kartografie en vesting- en waterbouwkunde. Alphen aan den Rijn: Canaletto, 1987.
• Versfelt, H.J., Kaarten van Drenthe 1500-1900. Groningen: Heveskes, 2004.
• Versfelt, H.J. & M. Schroor, De Franse kaarten van Drenthe en de noorelijke kust, 1811-1813. Groningen: Heveskes, 2001.

Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek Deventer (door Annelien Keen, 2013)

Adres en Contactgegevens
Bezoekadres: Klooster 12, 7411 NH Deventer
Postadres: Postbus 351, 7400 AJ Deventer
Telefoon algemeen: 0570-693887; Telefoon secretariaat: 0570-693740
E-mail: info.sab@saxion.nl
Website: www.sabinfo.nl

Toegankelijkheid
Openingstijden van de studiezaal: maandag t/m vrijdag van 13.00-17.00 uur. Voor het inzien van archief- of bibliotheekmateriaal heeft u een inzagepas nodig. U kunt dit pasje ter plekke kosteloos laten aanmaken bij de voorbalie. Neemt u hiervoor een geldig legitimatiebewijs mee.

Profiel
Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek (SAB) is het resultaat van een samenvoeging van twee instanties: een archief en een bibliotheek. Er is hierdoor geen homogene collectie kaartmateriaal ontstaan en daarom kunnen we niet spreken van “dé” collectie kaartmateriaal van SAB. De Athenaeumbibliotheek heeft een groot aantal atlassen en gedrukte kaarten in haar collectie, die ontsloten zijn via de catalogus. Het stadsarchief heeft een collectie manuscriptkaarten in beheer die behoren bij verschillende archieven van de stad Deventer, alsook een collectie met divers los verzameld kaartmateriaal. Deze kaarten vindt u via de inventarissen in ons archievenoverzicht en via de beeldbanken. Nog een derde instantie is bij het SAB betrokken: het Historisch Museum te Deventer. Zowel het Museum als SAB verzamelt topografisch kaartmateriaal betreffende Deventer. Het verschil in verzamelgebied is als volgt afgestemd: kaarten die primair documentair zijn, gaan naar SAB; kaarten die primair artistiek zijn, gaan naar het Historisch Museum. Onderling is regelmatig contact en tot op heden worden elk jaar de beide collecties vergeleken om zonodig kaartmateriaal over te dragen. SAB heeft dus kaartmateriaal in haar collectie dat afkomstig is uit de collectie van het Historisch Museum, en andersom. De verwevenheid tussen Museum en SAB blijkt ook uit het feit dat de Topografisch-Historische Atlas, de afdeling van het Stadsarchief die op dit moment verantwoordelijk is voor de kaartcollecties van SAB, haar oorsprong heeft in het Kabinet van Merkwaardigheden/Zeldzaamheden, dat uiteindelijk het Historisch Museum van Deventer werd. In het Stadsarchief bevindt zich het archief van de West-Indische Compagnie (ID0703). Bijzonder aan de kaarten van de WIC is, dat het in twee gevallen om een originele kaart gaat. De stad Deventer had aandelen in de WIC en aan aandeelhouders werd gewoonlijk een kopie gestuurd. Peter Jansz. Blaeuenhaen had namens de stad Deventer zitting in de Kamer Amsterdam. Hij rapporteerde in 1634 aan het stadsbestuur van Deventer over de verovering van het Pontaal en het aangrenzende eiland, “Walcheren” genoemd, in Brazilië. In 2013 wordt het resterende deel van de collectie manuscriptkaarten schoongemaakt en gerestaureerd door de behoudsafdeling van SAB. Dit deel wordt daarna gedigitaliseerd. In totaal gaat het om circa 130 kaarten.
De collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB (ID1236) is een “levende” collectie waaraan nog steeds kaartmateriaal wordt toegevoegd. In de collectie bevindt zich bijvoorbeeld een kaart van de loop van de IJssel ten zuiden van Deventer, voorzien van een profiel van de stad, gemaakt door Joannes van Doetecum in 1567. De kaart is vervaardigd in verband met een grensgeschil tussen Gelderland en Overijssel over de Epserwaard. De kaart is in 1875 gelegateerd aan de gemeente door mr. W.H. Cost Jordens en toen ondergebracht bij de Athenaeumbibliotheek. Waarschijnlijk is deze in de jaren 1940 overgebracht naar het Historisch Museum Deventer, waar het origineel zich nog steeds bevindt. In de collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB bevinden zich drie kopieën van deze kaart, (zie nummer 1236_0326). Dit laat goed zien hoezeer de kaartencollecties van de Athenaeumbibliotheek, van het Stadsarchief en van het Historisch Museum met elkaar zijn verweven.

Beeldbanken
SAB heeft een tweetal beeldbanken in beheer waarin kaartmateriaal digitaal ontsloten wordt voor het publiek. In www.deventerinbeeld.nl is de collectie manuscriptkaarten, behorende bij verschillende archieven van de Stad Deventer, ontsloten. Tot nu toe vindt u er de kaarten die behoren bij het archief Schepenen en Raad van de Stad Deventer (ID0691) en bij het archief van de West-Indische Compagnie (ID0703). De beeldbank www.overijsselinkaart.nl is een website in beheer van SAB en bevat collecties kaartmateriaal van verschillende instanties in Overijssel. Deze beeldbank is in 2002 gestart met kaartmateriaal uit de collectie van de Provincie Bibliotheek Overijssel, nu ondergebracht bij het Historisch Centrum Overijssel (HCO) in Zwolle, en kaartmateriaal uit de collectie van de Overijsselse Bibliotheek Dienst (OBD), in totaal circa 500 stuks. In 2010 is met subsidie van de provincie Overijssel voor het eerst sinds 2002 weer nieuw kaartmateriaal toegevoegd aan de website. Dit project is een samenwerkingsverband geweest tussen Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek Deventer, Historisch Centrum Overijssel in Zwolle en Museum Twentse Welle te Enschede. Van alle drie de instellingen is met behulp van een subsidie van de Provincie Overijssel kaartmateriaal gedigitaliseerd en ogenomen in de beeldbank. Van de collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB (ID1236) zijn circa 500 kaarten opgenomen. Van Museum Twentse Welle zijn circa 800 kaarten toegevoegd. Al deze kaarten zijn eigendom van de Vereniging Oudheidkamer Twente, die deze collectie in bruikleen gaf aan het museum. Van het HCO zijn circa 250 manuscriptkaarten opgenomen uit de periode 1230-1813, alle behorende bij documenten uit het Stadsarchief van Zwolle (toegang 700), een van de meest geraadpleegde archieven bij het HCO. De kaarten hebben betrekking op stadszaken van Zwolle en omgeving.

Belangrijkste literatuur

• Brommer, Bea & Henk den Heijer, Grote atlas van de West-Indische Compagnie I. De oude WIC 1621-1674. Voorburg, 2011 [kaarten SAB op blz. 113, 211 en 262].
• Hogenstijn, Clemens M., Wilhelm Nagge ‘Weghwyser door de provintie Overyssel’ naar de oorspronkelijke uitgave (Deventer 1724). Een toeristische reisgids in beeld en tekst uit de 18de eeuw. Deventer, 2010.
• Hogenstijn, Clemens M., Een perfecte lantcaerte van Overijssel. De kaarten van Overijssel door Nicolaas ten Have in het licht van hun tijd. Deventer, 2012.
• Nalis, Henk J., ‘Cresfeldts kaart van de “Iselstroom” uit het midden van de zestiende eeuw’, in: Deventer Jaarboek (1996), pp. 31-42; tevens gepubliceerd in: Caert-Thresoor 15, 1 (1996), pp. 1-7.
• Nalis, Henk J., Merkwaardig en zeldzaam. 160 jaar Deventer museumgeschiedenis. Deventer, 2013.

Stadsarchief Amsterdam (door Marc Hameleers, 2013)

Adres en Contactgegevens
Vijzelstraat 32, 1017 HL Amsterdam
Postadres: Postbus 51.140, 1007 EC Amsterdam
Zakelijk bezoek: Herengracht 482, 1017 CB Amsterdam
E-mail: informatie@stadsarchief.amsterdam.nl
Telefoon: 020-2511511 (algemeen)
www.stadsarchief.amsterdam.nl.
Contactpersoon:
Marc Hameleers
E-mail: mhameleers@stadsarchief.amsterdam.nl
Telefoon: 020-2511659 (info over de kaartcollectie)

Toegankelijkheid
Er zijn twee studiezalen met verschillende functies. In de ‘studiezaal originelen’ is permanente beveiliging en cameratoezicht. Potloodgebruik is voorgeschreven en jassen en tassen mogen niet mee naar binnen (laptops wel). In het grotere ‘informatiecentrum’ mogen jassen, tassen en ballpoints wel meegenomen worden. In beginsel worden er in het informatiecentrum reproducties geraadpleegd. Ook kunnen er inhoudelijke vragen gesteld worden. Er staan tientallen beeldschermen waarop de eigen site te raadplegen is, waarop aanvragen voor de studiezaal originelen gedaan kunnen worden en waarop reproducties besteld kunnen worden. Ook staan er kasten met Amsterdamboeken, waaronder de meest geraadpleegde kartografische literatuur. In het gebouw is ook een expositieruimte. Het Stadsarchief Amsterdam is van dinsdag tot vrijdag van 10 tot 17 uur geopend. Op zaterdagen en zondagen zijn de deuren ook open, echter dan vanaf 11 uur. In het weekend kunnen echter geen originelen opgevraagd worden. Het informatiecentrum is dan wel toegankelijk.

Profiel
De kaartcollectie van het Stadsarchief omvat ruim 20.000 bladen. Grofweg zijn deze te verdelen in een viertal hoofdcategorieën: ten eerste de kaarten die de hele stad binnen de zich in de loop der eeuwen door annexaties wijzigende gemeentegrens tonen en ten tweede de kaarten die delen van de stad laten zien (op wijk- of straatniveau). De derde en kleinste categorie bestaat uit kaarten die gebieden tonen buiten of rond Amsterdam. De vierde groep bestaat uit kaartseries.
Veruit de meeste kaartbladen tonen dus Amsterdams grondgebied. Voor de oudste geschiedenis kennen we de kaarten van Cornelis Anthonisz. uit 1544, van Pieter Bast uit 1597 en Balthasar Florisz. van Berckenrode uit 1625, waarop alle huizen zeer gedetailleerd en in opstand getekend staan. Uit de zeventiende eeuw zijn de uitgiftekaarten van de derde en vierde uitleg uniek en voor de achttiende eeuw zijn dit de burgerwijkkaarten. Daarnaast beheert het Stadsarchief Amsterdam nog enige duizenden (dubbelen van) kadastrale kaartbladen die sedert 1832 getekend werden. Belangrijk zijn ook de buurtatlassen uit 1850, 1853 en 1876 (met schalen ca. 1:1.250) die de drie verschillende huisnummeringen laten zien die de stad gehad heeft. Voor het twintigste-eeuwse onderzoek is de kaartserie op schaal 1:1.000 van groot belang. Van die reeks zijn bijna 2.500 verschillende bladen bewaard. De buurtatlaskaarten en de 1:1.000-serie tonen naast een goede detaillering ook de drie huisnummeringen die alle panden in de stad sedert 1795 gehad hebben.
De meeste kaarten hebben geen rechtstreekse band met archieven. De eerste kaarten die bewust aangekocht werden en die geen deel uitmaken van archieven, werden al meer dan 150 jaar geleden door de toenmalige archivaris Pieter Scheltema verworven. Enige duizenden kaartbladen hebben wel een aantoonbare band met geschreven stukken of maken deel uit van archieven. Voorbeelden hiervan zijn de bijzondere, vooral 19e-eeuwse kaarten die gebieden tonen in het noorden van de Verenigde Staten. Ze maken deel uit van het archief van de Holland Land Company. Ook zijn een reeks kaartboeken vermeldenswaard die zowel delen van de stad maar ook van talloze gebieden daarbuiten tonen.
De kaartcollectie van het Stadarchief Amsterdam is naar absolute aantallen niet groot. Als we ons realiseren dat slechts enkele procenten daarvan gebieden buiten de stad laten zien, dan moet de conclusie zijn dat het niet alleen een lokaal georiënteerde collectie is, maar, naar stedelijke begrippen, ook een bijzonder grote. Naast enige duizenden, incidenteel vervaardigde, topografische en thematische overzichtkaarten is de collectie bijzonder omdat er sedert de tweede helft van de zestiende eeuw zeer gedetailleerde kaarten bewaard zijn die de situatie uit alle eeuwen sedertdien tonen.

Website/Beeldbank
De ontsluiting van alle archieven en collecties gebeurt één centrale database. Hieraan worden de gegevens ontleend die bezoekers van de website www.stadsarchiefamsterdam.nl aantreffen in de archiefbank en beeldbank. Elk archief en elke collectie heeft binnen de database een eigen toegangsnummer. Er zijn collecties die enkel uit kaarten bestaan (b.v. toegangsnummer 10039: de Kaart van Amsterdam 1:1.000-serie en toegangsnummer 10043: negentiende-eeuwse buurtatlassen), maar er zijn ook tientallen archieven waar, soms maar één of enkele kaarten, deel van uitmaken. Het is de bedoeling dat alle kaarten in de loop van jaren alle op de site terug te vinden zullen zijn. Inmiddels zijn enige duizenden kaarten zijn gescand. Deze zijn via de archiefbank (low resolution beelden) of beeldbank (high resolutionbeelden en voorzien van inzoommogelijkheden) te bekijken.

Belangrijkste literatuur

• A.E. d’Ailly, Catalogus van Amsterdamsche plattegronden. Amsterdam, 1934.
• A.E. d’Ailly, Repertorium van de profielen der stad Amsterdam en van de plattegronden der schutterswijken. Amsterdam, 1953.
• W.F. Heinemeijer en M.F. Wagenaar (red.), Amsterdam in Kaarten : veranderingen van de stad in vier eeuwen cartografie. Ede/Antwerpen, 1987.
• W. Hofman, Amsterdam. Alphen aan den Rijn: Canaletto, 1978 (Historische plattegronden van Nederlandse Steden 1).
• W. Hofman, Amsterdam Burgerwijkkaarten: Repertorium Geschiedenis van Schutterij en Burgerwacht Genealogische gegevens van Officieren. Amsterdam, 1981.
• Marc Hameleers, ‘De Kaart van Amsterdam, schaal 1:1.000 (1909): geschiedenis en gebruik van de meest geraadpleegde kaart van Amsterdam’, in: Jaarboek Amstelodamum 92(2000), blz. 121-147.
• Marc Hameleers, Kaarten van Amsterdam 1538-1865. Bussum: Thoth, 2013.
• Marc Hameleers, Kaarten van Amsterdam 1866-2012. Bussum: Thoth, 2013.
• Marc Hameleers & Elizabet Nijhoff Asser, ‘Zeventien kaartboeken uit het Amsterdamse Gemeentearchief: een plan van aanpak’, in: De Restaurator (1992) 1, blz. 6-17.
• Marc Hameleers & Erik Schmitz, ‘Amsterdamse uitgiftekaarten, 1586-1769: Basis van de stedelijke verkaveling’, in: Jaarboek Amstelodamum 88 (1996), blz. 44-64.
  [Ook gepubliceerd in: Stadskartografie & De Kartografie van Gelderland, blz. 17-28 (NVK-publikatiereeks 25)]

Adres en Contactgegevens
Maritiem Museum Rotterdam
Postbus 988, 3000 AZ Rotterdam
Bezoekadres: Leuvehaven 1, Rotterdam Telefoon: 010-4132680
Contactpersoon:
Sjoerd de Meer (conservator atlassen, kaarten en globes)
E-mail: sdemeer@maritiemmuseum.nl
www.maritiemmuseum.nl en www.maritiemdigitaal.nl

Toegankelijkheid
De bibliotheek is op vrijdag tijdens de openingsuren van het museum (10.00-17.00) te bezoeken. Op de andere doordeweekse dagen is de bibliotheek na afspraak en uitsluitend ten behoeve van (wetenschappelijk) onderzoek toegankelijk. Materiaal dient schriftelijk (per e-mail of brief) te worden aangevraagd. Bij het bezoek wordt verzocht dat u zich legitimeert met een geldig identiteitsbewijs. Het is mogelijk om foto’s te bestellen tegen de daarvoor geldende tarieven. Bij uitzondering kan toestemming verleend worden om zelf foto’s te maken (zonder flits).

Omvang
De kartografische collectie van het Maritiem Museum omvat circa 2000 oude kaarten (van vóór 1850), 400 atlassen, 40 globes en 4000 hydrografische kaarten. Daarnaast bezit het museum een collectie van circa 2000 boeken, gedrukt vóór 1850. Tevens is er de beschikking over een handbibliotheek met de belangrijkste maritiemhistorische en kartografische literatuur en worden in de bibliotheek facsimile›s van kaarten en atlassen bewaard.

Profiel
Op 15 februari 1874 werd het Maritiem Museum van de Koninklijke Nederlandsche Yachtclub (KNYC) voor het publiek geopend. De basis voor de collectie was echter reeds in 1852 gelegd toen in het gebouw van de KNYC aan de Willemskade een tentoonstellingsruimte (de ‘Modelkamer’) werd ingericht. Vanwege het faillissement van de KNYC werd het museum in 1881 overgenomen door de gemeente Rotterdam. Vanaf dat jaar heette het museum Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’ als eerbetoon aan Prins Hendrik(1820-1879), de initiatiefnemer tot de oprichting van de KNYC. In 1948 werd het Maritiem Museum een zelfstandige instelling, los van het Museum voor Volkenkunde waarmee het was verbonden. Sinds 1999 is de naam van het museum Maritiem Museum Rotterdam. In de negentiende eeuw werden een enkele atlas en kaart aan de maritieme collectie toegevoegd. Met de komst in 1915 van de oud marineofficier J.W. van Nouhuys (1869-1963) als directeur werd een voortvarend verzamelbeleid ingezet. Hij kocht veel zeeatlassen en kaarten en voegde ook voor die tijd moderne hydrografische kaarten aan de collectie toe.
Zijn belangrijkste aankoop was de ‘Atlas van de Wereld’, de wereldkaart van Gerard Mercator in atlasvorm uit 1569. Vanaf 1923 trad ook W.A. Engelbrecht(1874-1965) in beeld. Tijdens zijn leven bouwde deze Rotterdamse havenbaron een verzameling op van (zee-) atlassen, kaarten, reisverhalen en boeken gewijd aan kosmografie, astronomie en navigatie uit de zestiende tot de achttiende eeuw.
Zijn eerste bruikleen aan het museum dateerde uit 1923 en bestond onder meer uit atlassen van Gerard Mercator en een collectie globes waaronder Mercators aardglobe uit 1541. Deze collectie had hij samen met anderen in bezit en werd in 1952 door het museum aangekocht. In 1950 gaf Engelbrecht zijn gehele collectie in bruikleen aan het museum. Na diens dood in 1965 kon het museum de gehele collectie tegen gunstige voorwaarden verwerven. Tot de hoogtepunten behoren verschillende Ptolemaeus-uitgaven, een collectie Italiaanse kaarten uit de zestiende eeuw en vele land- en zeeatlassen.
Bijzonder zijn de acht manuscriptkaarten van de Portugese kartograaf Bartolemeo De Lasso uit 1590. Daarnaast bezit het Museum de belangrijkste collectie Planciuskaarten in Nederland. Een unicum is de gedrukte kaart van Cuba door Willem Jansz. Blaeu, bestemd voor het nooit verschenen vierde deel van zijn ‘Licht der Zeevaerdt’. Opvallend zijn de Engelse atlassen uit het einde van de zeventiende eeuw, vervaardigd naar Nederlandse voorbeelden.
Onder leiding van mejuffrouw J.B. van Overeem (1913-2007) en opvolgers werd de collectie geregeld uitgebreid. In 1948 werd de unieke wereldkaart van Willem Jansz. Blaeu uit 1619 aangekocht, in 1960 gevolgd door Blaeu’s wereldkaart uit 1645/1646. Tussendoor was dankzij de bemiddeling van de antiquaar N. Israel (1919-2002) de zeer zeldzame Spaanse editie van de Atlas Mayor van Blaeu aangekocht.
In 1963 kreeg het museum de collectie Surinamekaarten van de KLM-arts K. Vaandrager in bruikleen. In 1966 kocht het Museum een belangrijk gedeelte daaruit aan waaronder de vroegste gedrukte kaart van Suriname door Jacob Mogge uit 1671. In 1970 verwierf het Museum de collectie Bichon die ondermeer een aantal manuscript landverkenningen van de westkust van Australië bevat, getekend door Victor Victorsz. In 2004 werd de kunstverzameling van de rederij Nedlloyd als bruikleen verworven. De meest recente uitbreiding van de collectie volgde in 2006 toen het museum met steun van veel particulieren en fondsen de Corpus Christi collectie wist aan te kopen, een verzameling van vooral VOC-kaarten op perkament en op papier, waarvan acht gesigneerd door Joan Blaeu. Ruim voorhanden in de collectie zijn Nederlandse en buitenlandse kaarten van hydrografische diensten, zowel uit de negentiende als twintigste eeuw. Speciale aandacht verdienen ook de Nederlandse rivierkaarten waarvan de oudste dateren uit de achttiende eeuw en de jongste uit 1961. Kaarten van de binnenvaart vormen een apart verzamelterrein. Ze zijn moeilijk te vinden en het Museum accepteert deze graag als schenking.
De globecollectie is één van de grotere collecties in Nederland. Sinds 2007 wordt een uitgebreid en kostbaar restauratieprogramma uitgevoerd.
Tot de handschriftencollectie behoort een deel van het persoonlijk archief van de historisch-kartograaf F.C. Wieder (1874-1943). Dit archief bevat notities betreffende zijn kartografische reizen in het buitenland, aantekeningen over allerlei kartografische onderwerpen en overdrukken van artikelen en knipsels.

Tentoonstellingen
In de afgelopen honderd jaar is een groot aantal kartografische tentoonstellingen georganiseerd, ondermeer gewijd aan Mercator, de familie Blaeu, kaarten van het Zuid-Hollands rivierengebied, de Hydrografische Dienst, kaarten van Suriname, het uitgevershuis van Keulen en de Corpus Christi Collectie. Tot het voorjaar 2014 is de tentoonstelling ‘Recht door Zee : varen op de kaart van Mercator’ te zien.

Website / Beeldbank
In 1998 lanceerde het Maritiem Museum Maritiem Digitaal (www.maritiemdigitaal.nl), de gezamenlijke portal van de maritieme musea. Het grootste gedeelte van de collectie is daarop te vinden. Maritiem Digitaal is ook toegankelijk via www.digitalecollectienederland.nl. Via deze website is ook het Geheugen van Nederland te benaderen waarop ook kaarten uit de collectie te vinden zijn.

Belangrijkste literatuur

• Bos, E., ‘De collectie Engelbrecht in het Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’, in: De Boekenwereld 1992, p. 86-96.
• Bos, E., Italiaanse kaartenmakers : De Italiaanse kaartenmakers uit de Collectie W.A. Engelbrecht in het Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’ in Rotterdam. Alphen aan den Rijn, 1996.
• Meer, S. de (ed.), Het Zeekaartenboek. Zutphen, [2007].
• Meer, S. de & I.B. Jacobs, ‘De collectie Bichon in het Maritiem Museum Rotterdam’, in: Mappae Antiqua. Liber Amicorum Günter Schilder, p. 595-607. ’t Goy-Houten, 2007.
• Meer, S. de & F. Loomeijer, De schat van Corpus Christi : VOC-kaarten boven water. Zutphen, 2007.
• Meer, S. de, Atlas van de Wereld : De wereldkaart van Gerard Mercator uit 1569. Zutphen, 2011.
• Overeem, J.B. van, Lof der Zeevaart : collectie dr W.A. Engelbrecht. Tentoonstellingscatalogus Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’, 1966.

Hoogheemraadschap van Delfland te Delft (door Bert Klapwijk, 2012)

Adres en Contactgegevens
Hoogheemraadschap van Delfland
Phoenixstraat 32, 2611 AL Delft; Postbus, 2601 DB Delft
Telefoon: +31- (0)15-2608108 – Fax: +31- (0)71-5272638
E-mail: info@hhdelfland.nl
Contactpersonen:
G.J. Klapwijk (senior medewerker Oud Archief en Bibliotheek), J.D. van Tuyl (medewerker Oud Archief en Bibliotheek), mw. C.G.D. de Wilt (medewerkster Oud Archief en Bibliotheek)

Toegankelijkheid
De leeszaal van het hoogheemraadschap is wekelijks geopend van maandag tot en met vrijdag van 8:30-12.30 en 13.15-16.00 uur. Op zon- en feestdagen is de leeszaal gesloten. Bezoek bij voorkeur na voorafgaande afspraak. Om gebruik te maken van de collecties – die van de archieven, bibliotheek en kaarten – kan iedere bezoeker zich melden bij de receptie aan de Phoenixstraat 32, waar men een bezoekerspas krijgt. Deze pas is gratis verkrijgbaar en dient bij vertrek weer te worden ingeleverd. Er zijn beperkt parkeervoorzieningen aanwezig. Tevens is het hoogheemraadschap bereikbaar met openbaar vervoer, per trein vanaf station Delft en per tram de lijnen lijn nrs. 1 en 19.
De archieven, bibliotheek en kaarten zijn alleen ter inzage in de leeszaal. Aanvragen kan via een uitleenformulier bij de leeszaalambtenaar. Er geldt een beperking voor het aantal documenten dat tegelijkertijd kan worden ingezien op een aparte tafel. Fotokopieën en foto’s in overleg met de leeszaalambtenaar, die bepaalt of de stukken zich hiervoor lenen. Wat betreft de bibliotheekcollectie kunnen bezoekers de publicaties ter plaatse inzien. De bibliotheek is géén uitleenbibliotheek, zodat geen publicaties kunnen worden meegenomen.
De archieven en kaarten van het hoogheemraadschap zijn ontsloten via het inventarisatiesysteem MAIS-Flexis en raadpleegbaar op het internet. Bereikbaar via de site www.hhdelfland.nl, onderdeel organisatie/historie en www.archieven.nl. Veel kaartmateriaal wordt op deze sites digitaal aangeboden.

Omvang
Het merendeel van de kaarten en tekeningen bij het hoogheemraadschap maakt onderdeel uit van de archieven van het schap. Daarnaast werden in de twintigste eeuw kaarten aangekocht of door schenking verkregen. Deze kaarten zijn als collectie bijeengebracht.
Totaal bezit het hoogheemraadschap ruim 15.000 kaarten en tekeningen. Uitgezonderd enkele kaarten in de kaartencollectie hebben vrijwel alle kaarten tekeningen als onderwerp het gebied van Delfland, of Delflandse werken. Verder bezit Delfland tot atlas ingebonden exemplaren van in opdracht van het hoogheemraadschap vervaardigde overzichtskaarten van het gebied uit 1611 (1626) en 1712. Tevens bezit Delfland twee, aangekochte, kaartboeken van grondeigendommen van particulieren.

Profiel
Vanaf de veertiende eeuw hebben de graven van Holland een aantal waterstaatkundige bevoegdheden opgedragen aan zogenoemde heemraden. Het betrof het schouwen van waterwerken, het vaststellen van keuren en het spreken van recht in waterstaatsaangelegenheden. Het menselijk ingrijpen in de natuur zoals ontginning, bemaling en veenwinning zette een proces van bodemdaling in gang, met toenemende wateroverlast als gevolg. De overlast beperkte zich niet tot de bestuurlijke grenzen van de ambachten.
Vanwege het complexer wordende lokale waterbeheer werden er vanaf de tweede helft van de vijftiende eeuw speciale functionarissen aangesteld, de molenmeesters, die de zorg voor een molen en de daartoe behorende waterwerken kreeg opgedragen. Door het ontbreken van een duidelijke bestuursstructuur en de toenemende waterproblemen streefden de hoogheemraden ernaar hun gezag over de lokale waterstaat uit te breiden. Conflicten konden niet uitblijven, vooral over de schouwbevoegdheid van de lokale waterwerken, zoals wegen, watergangen en waterkeringen.
De hoogheemraden probeerden de lokale waterstaatkundige bevoegdheden zoveel mogelijk over te hevelen naar de molenmeesters. Later zijn hieruit de polderbesturen ontstaan die onder toezicht stonden van het hoogheemraadschap.
Per 1 januari 1977 werden de polderbesturen binnen Delfland opgeheven en werd het beheer en onderhoud van de polderwaterkeringen en polderwateren aan het takenpakket van Delfland toegevoegd. Deze taakuitbreiding leverde een aantal kaarten en tekeningen op die zich in de archieven van de onderscheiden polders bevonden. Sinds 1976 is Delfland tevens belast met de verbetering van de waterkwaliteit in het beheersgebied.
De taakonderdelen van het hoogheemraadschap zijn bepalend voor de inhoud van kaarten en tekeningen, aanwezig bij het hoogheemraadschap. Vanaf midden zestiende eeuw bevatten de archieven veel manuscriptkaarten en -tekeningen. Deze kaarten zijn gerelateerd aan de archieven van het schap. Tevens werden vanaf deze tijd met enige regelmaat overzichtskaarten van Delflands gebied vervaardigd. De oudste overzichtskaart daterend 1548 door Jacob van Deventer, ging verloren in de Tachtigjarige Oorlog. Latere overzichtskaarten, 1606, 1611, 1712, bleven wel bewaard. Van de kaarten van 1611 en 1712 bezit het hoogheemraadschap ook nog de complete verzameling koperplaten waarvan deze kaarten werden gedrukt. Nog heden ten dage worden met enige regelmaat gedrukte overzichtskaarten van het beheersgebied vervaardigd. Deze kaarten verschaffen veel inzicht in de ontwikkeling van het beheersgebied. De tekeningen verschaffen veel inzicht in technische werken, zoals sluizen, gemalen (molens) en de strandhoofden (golfbrekers) langs de Delflandse kust.
Daarnaast beschikt Delflands archief over enkele kaarten van het gebied van Zuid-Holland en van omliggende hoogheemraadschappen (Rijnland en Schieland). Deze kaarten werden in vorige eeuwen aan het hoogheemraadschap geschonken. In het laatste kwart van de twintigste eeuw werd ten opzichte van de kaartencollectie een actiever beleid gevoerd bij de aanschaf van kaarten.
Enkele belangrijke kaarten die voor de collectie werden aangeschaft zijn: de druk uit 1626 van de overzichtskaart van Delfland van 1611, een Kaartboek van de eigendommen van de Studenten in Delft en kaarten van polder het Nieuwland.

Website / Beeldbank
De inventarissen van de archieven, waarin tevens de aanwezigheid van kaarten en tekeningen wordt aangegeven, zijn te vinden via de website www.hhdelfland.nl de tab ‘bestuur en organisatie, geeft toegang tot de keuze “organisatie”, waar het onderdeel “historie” kan worden gekozen, via historie kan men kiezen voor ‘klik hier om naar archieven te gaan’. Daarna kan men kiezen om in “archieven” of in “kaarten” te zoeken. Deze inventarissen op deze site zijn nog in uitbouw. Volledige catalogi zijn in te zien op de leeszaal van het hoogheemraadschap van Delfland.

Belangrijkste literatuur

• Postma, C., De kaart van het hoogheemraadschap van Delfland door Floris Balthasars. 1611. Alphen aan den Rijn: Canaletto, 1972.
• Postma, C., Inleiding Nicolaes Kruikius en zijn werk. Alphen aan den Rijn: Canaletto, 1977.
• Postma, C., De kaart van het hoogheemraadschap van Delfland van 1606 geschilderd door de landmeter Mathijs de Been van Wena. Alphen aan den Rijn: Canaletto, 1978.
• Wilt e.a., C.G.D. de., Delflands kaarten belicht. Hilversum: Verloren, 2000.

Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) te Amsterdam (door Peter Levi, 2012)

NB: DEZE COLLECTIE IS INMIDDELS OVERGEBRACHT NAAR DE LEIDSE UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK

Adres en Contactgegevens
Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), ILS, Kaartenzaal
Postbus 95001, 1090 HA Amsterdam
Bezoekadres: Mauritskade 63, 1092 AD Amsterdam
Webadres: www.kit.nl
Contactpersoon: Peter Levi
E-mail: p.levi@kit.nl
Contact en raadpleging bibliotheek: library@kit.nl
Telefoon: (020) 568 8246/8462

Toegankelijkheid
De kaartenzaal, onderdeel van de KIT-bibliotheek, is geopend voor het publiek van maandag tot en met donderdag van 10.00 uur tot 16.30 uur. Iedere bezoeker ontvangt bij de receptie een bezoekerspas waarmee gratis de kaarten- en bibliotheekcollecties kunnen worden geraadpleegd. Voor het lenen van boeken is een lidmaatschap vereist à €15,- per jaar. Studenten kunnen gratis lid worden. De hele collectie is toegankelijk via de online publiekscatalogus (OPC), Picarta OCLC en WorldCat. Het nog niet gedigitaliseerde kartografische deel van de collectie kent een open opstelling. Bij het zoeken naar de juiste kaart, krijgen bezoekers persoonlijk advies en begeleiding. Ook kunnen on demand scans en prints gemaakt worden

Omvang
De KIT-bibliotheek bezit een collectie kaarten die zich na de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië in geografische zin heeft uitgebreid tot alle landen in de (sub)tropen. De totale collectie omvat circa 27.000 kaartbladen en meer dan 1.000 atlassen. De kern van de collectie wordt gevormd door ongeveer 11.000 kaartbladen van de voormalige Nederlandse koloniën: circa 10.000 van Indonesië, 700 van Suriname en 300 van de Nederlandse Antillen. Dit deel van de kaartcollectie behoort tot een van de grootste in Nederland op dit gebied, is volledig gedigitaliseerd en via internet vrij toegankelijk. Het grootste deel van de kaarten is verschenen tussen 1850 en 1950; de collectie over de (sub)tropen is opgebouwd vanaf 1950 en omvat meer dan 15.000 kaarten.

Profiel
Al vanaf het moment dat Frederik Willem van Eeden – vader van de schrijver en dichter Frederik van Eeden – in 1864 de opdracht krijgt van de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van Nijverheid om een verzameling van koloniale producten aan te leggen, worden ook boeken en kartografische documenten verzameld. In 1865 krijgt de Maatschappij de benedenverdieping van het Paviljoen Welgelegen in Haarlem, het huidige provinciehuis van Noord-Holland, ter beschikking en in 1871 wordt hier het Koloniaal Museum geopend. In 1913 worden de collecties van het Koloniaal Museum overgedragen aan het in 1910 opgerichte Koloniaal Instituut. Hier breidt de bibliotheekcollectie zich snel uit, mede door de depotfunctie die de bibliotheek vervult voor uitgaven van bedrijven, organisaties en particulieren die werkzaam zijn in de koloniale gebieden.
De kartografische collectie bestaat uit kaartseries, zeekaarten, stadsplattegronden, topografische en thematische kaarten en komt grotendeels door schenkingen tot stand. Een paar voorbeelden.
In 1927 schenkt de Topografische Dienst in Weltevreden 2.600 bladen en in 1947 volgt een schenking van de luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, H.J. van Mook, van 1.543 bladen en 13 Terrain Studies. De Terrain Studies zijn tussen 1942 en 1945 door de geallieerde strijdkrachten gemaakt en bevatten zeer gedetailleerde beschrijvingen. F.J. Ormeling sr. tot slot stuurt kort na de Tweede Wereldoorlog een deel van het kaartenarchief vanuit Batavia naar Nederland. De helft van deze collectie wordt toegevoegd aan de KIT-collectie.

Enkele bijzondere kaarten zijn een manuscriptkaart op 8 bladen van Nederlands-Indië (1835-1837) vervaardigd door Gijsbert Franco baron von Derfelden van Hinderstein en een aantal manuscriptkaarten, waaronder een kaart van Suriname (1860-1879) op 27 bladen gemaakt door J.F.A. Cateau van Rosevelt. Een bijzondere uitgave is ook de Atlas der wereld naar de laatste ontdekkingen… uit 1858 van Jacob Kuyper. Vlak na verschijnen brandt zijn werkplaats af en gaan alle stenen en drukplaten verloren waardoor het aantal exemplaren van deze atlas zeer beperkt is gebleven. Verder bezit de kaartenzaal een in 1849 door Pieter Melvill van Carnbee in eigen beheer uitgegeven atlas van al zijn tot dan toe gemaakte kaarten.
Voor een groot deel zijn deze kaarten eerder verschenen in het tijdschrift Le Moniteur des Indes-Orientales et Occidentales. Drie jaar geleden heeft de KIT-bibliotheek het beheer gekregen over de boeken-, foto- en kaartcollectie van het echtpaar Coomans-Eustatia. De zeer bijzondere kaartcollectie van ongeveer 200 bladen heeft betrekking op de Nederlandse Antillen. Veel bladen zijn van voor 1850. De oudste kaart in deze collectie is Culiacanae, Americae regionis, descriptio. Hispaniolae, Cubae, aliarumque insularum circumiacientium, delineatio van Abraham Ortelius uit 1579.
Vanaf 1950 worden van alle landen in de (sub)tropen overzichtskaarten, stadsplattegronden, thematische kaarten, topografische seriekaarten op de schaal van 1:250.000 en de nationale atlassen aangeschaft. Het verwerven van met name de seriekaarten is soms problematisch door de restricties die landen hanteren voor deze gedetailleerde kaarten. Veel landen zien kaarten nog steeds als een militair product. Soms hebben zij ook niet de mogelijkheid nieuwe kaartbladen te vervaardigen. De collectie van de kaartenzaal is uniek in Nederland en wordt geraadpleegd door het algemeen publiek, maar ook door ambassades, ministeries, Artsen zonder Grenzen, de immigratiedienst voor bijvoorbeeld internationale hulpacties en grensgeschillen.

Website / Beeldbank
De hele kaartcollectie is beschreven en toegankelijk via de online bibliotheekcatalogus op www.kit.nl. Het is mogelijk de zoekopdracht te beperken tot landkaarten. Als een kaart digitaal beschikbaar is, staat naast de beschrijving een thumbnail waarop geklikt kan worden om de kaart groot op het scherm te laten verschijnen. In 2002 start het meerjarig project KIT Erfgoed Extra. Met dit project heeft het Instituut – met steun van het ministerie van Buitenlandse Zaken – achterstanden in behoud en beheer van museaal en documentair koloniaal erfgoed kunnen wegwerken. Het ‘koloniale’ deel van de kaartcollectie is toen in zijn geheel gedigitaliseerd en eind 2005 online beschikbaar gesteld. Het zoekscherm van de kaartenviewer is direct bereikbaar via www.kit.nl/kaarten of www.kit.nl/maps. Dit zoekscherm biedt de unieke optie te zoeken op geografische namen. Alle kaartbladen uit een serie zijn aan elkaar gelinkt, hierdoor is het mogelijk om door de hele serie te navigeren. Dit gebeurt aan de hand van pijlen die zichtbaar zijn rondom het gekozen blad. Het is mogelijk de digitale kaarten online te bestellen als print of download. Vorig jaar zijn 14.500 bezoekers op de kaartensite geweest die samen meer dan 100.000 kaarten bekeken.

Belangerijkste literatuur

• KIT Information & Library Services (KIT ILS), “Using technology to preserve the past and to meet future information needs”, in: Collecting at cultural crossroads. Collection policies and approaches (2008-2012) of the Tropenmuseum. Amsterdam: KIT, 2008.
• Levi, Peter, “Koninklijk Instituut voor de Tropen. Een ontdekkingsreis door de koloniale collectie van de kaartenzaal”, in: GIN publicatiereeks 2, 2004.
• Levi, Peter, “Digitising the past. The beginning of a new future at the Royal Tropical Institute”, in: Program. Electronic library and information systems, 44(2010)1.
• Tieleman, Jeanine, “Een nieuwe toekomst voor koloniale kaarten”, in: GIN publicatiereeks 3, 2007.

Gelders Archief te Arnhem (door Wanita Resida, 2012)

Adres en contactgegevens
Gelders Archief
Westevoortsedijk 67-D, 6827 AT Arnhem
Telefoon:026 35 21 600
E-mail: info@geldersarchief.nl
www.geldersarchief.nl

Toegankelijkheid
Openingstijden studiezaal: donderdag en vrijdag: 10:00-17:00 uur.
U kunt de studiezaal alleen op afspraak bezoeken. Reserveren kan op de website van het Gelders Archief.
De chatservice is beschikbaar op maandag t/m vrijdag, van 13:00 – 16:00 uur.

Omvang
Kaarten (inclusief kaartboeken en atlassen) en technische tekeningen zijn te vinden in kaartencollecties, en of in de bijlagen in de archieftoegangen, maar ook zitten verstopt in de dossiers van de diverse archieven, terwijl uit de beschrijvingen niet blijkt dat daar kaarten tussen de stukken zitten. Bij een telling gedaan in 2005 werd het totaal aantal kaarten en technische tekeningen in het Gelders Archief geschat op ruim 240.000, waarvan iets meer dan de helft toegankelijk is via digitale en papieren toegangen en de rest in zijn geheel nog niet is ontsloten. In deze cijfers zijn de aanwinsten sinds dat jaar niet opgenomen.

Profiel
Het Gelders Archief is in 2002 ontstaan uit een fusie tussen het Rijksarchief in Gelderland en de Gemeentearchieven van Arnhem, Renkum, Rheden en Rozendaal. De nadruk in de kaartencollecties van het Gelders Archief ligt op de zogenaamde ‘ambtelijke kartografie’ dat wil zeggen kaarten en technische tekeningen (zowel handschrift als gedrukt), die behoren bij archieven, welke zijn gevormd in het kader van de taakuitoefening van overheidsinstellingen. Hieronder bevinden zich onder andere kaarten van grondeigendom, verpondingskaarten, kadastrale kaarten, civiel- en cultuurtechnische kaarten, juridische kaarten en militaire kaarten en plattegronden.
Daarnaast zijn er de archieven van particulieren: bedrijven, families, heerlijkheden en huizen, die vaak kaarten bevatten betreffende het grondbeheer. Hieronder bevindt zich bijvoorbeeld het archief van de landmeters Nicolaas en Isaac van Geelkercken (toegang 0498).
In mindere mate zijn er commerciële kaarten en stadsplattegronden te vinden over de periode van de zestiende tot de twintigste eeuw. Zo zijn in de Kaartenverzameling de zestiende-eeuwse Gewestkaarten van Christiaan sGroten, de gedrukte topografische kaarten van o.a. Nicolaas van Geelkercken, evenals toeristische kaarten.
Naast kaarten die onderdeel uitmaken van een archief zijn er aparte kaartencollecties waarin losse kaarten zijn opgenomen, die niet bij een archief horen. De kaartenverzameling van het gemeentearchief Arnhem bevat behalve kaarten ook veel technische tekeningen, bijvoorbeeld van de diverse restauratieperiodes van de Eusebiuskerk, voor en na 1944.
In 1819 werd het Provinciaal Archief opgericht. Uit de verslagen van de provinciaal archivaris blijkt dat de archieven in grote wanorde werden aangetroffen in het oude Hof van Justitie en andere departementale gebouwen. Er is geen reden om te veronderstellen dat het met het bijbehorende kaartmateriaal beter was gesteld dan met de overige archivalia. In het verslag van 1825 worden de kaarten voor het eerst genoemd. De provinciale archivaris Nijhoff zonderde de kaarten van Hof en Rekenkamer op dezelfde wijze als andere stukken die hij belangrijk vond af en verenigde ze met gelijke stukken en voorzag ze van een opschrift. De kaarten die in 1819 met de archieven van Hof, Rekenkamer, College tot Beneficiëring van Nederrijn en IJssel en de Staten van de Kwartier naar het Provinciaal Archief werden overgebracht vormen de kern van de latere Algemene Kaartenverzameling zoals die sinds 1877 in het Rijksarchief in Gelderland berustte. Een bijzondere aanwinst tussen 1819-1877 was de verzameling van 11 stadsplattegronden van Jacob van Deventer, die in 1866 werden aangekocht door de provinciaal archivaris samen met gedrukte plattegronden uit de Stedenatlas van Blaeu. Deze kaarten werden eerst ondergebracht in de Openbare Bibliotheek, die ze in 1892 weer aan het Rijksarchief overdroeg. Tussen 1907-1910 werd de kaartenverzameling aangevuld met grote hoeveelheden gedrukt materiaal, dat werd overgedragen door het Rijksarchief in Noord-Brabant.
De archieven van de gemeenten Arnhem, Renkum en Rheden-Rozendaal gevormd tijdens het ancien regime (voor 1795) en in de periode na 1795 maken deel uit van de archieven der gemeentebesturen. Met de archieven van de gemeente Rheden-Rozendaal kwam ook topografisch-historisch beeldmateriaal mee van de Oudheidkundige kring Rheden-Rosendaal. Het gemeentearchief van Renkum is in 1944 grotendeels verloren gegaan. Kaartmateriaal uit Renkum dateert dan voornamelijk van na deze tijd. In 2006 werd de Topografisch Historische Atlas (THA) Gelderland door het Arnhems Gemeente Museum overgedragen aan het Gelders Archief. In deze collectie zit een kleine hoeveelheid kaarten.

Website / Beeldbank
Kaarten zijn op twee manieren te vinden in onze collecties:
1. Beschreven op archivistische wijze in de archieftoegangen: www.geldersarchief.nl/archieven.
2. Beschreven op kartografische wijze in de beeldbank: www.geldersarchief.nl/beeld–geluid. Er kan worden gezocht in de gehele beeldbank, maar u kunt ook direct zoeken in kaarten, www.geldersarchief.nl/beeld–geluid/kaarten. Een gedeelte van de kaartencollectie van het voormalige Rijksarchief in Gelderland (toegang 1510) is op internet in te zien evenals kaartenverzameling van het voormalig gemeentearchief Arnhem (toegang 1506). De kaarten van de voormalige gemeentearchieven Rheden en Rozendaal zijn nog in bewerking en nog niet te raadplegen. Zie ook www.archieven.nl.
In de collectie THA Gelderland (toegang 1551) zitten ook enkele kaarten. is in zijn geheel als prent beschreven. De Kadastrale minuutplans van 1832 zijn te raadplegen via watwaswaar.nl. De kaarten worden getoond in een viewer waarmee men ver kan inzoomen. Via de winkelwagen kan men een scan op JPEG10 bestellen.

Belangrijkste literatuur

• Donkersloot-de Vrij, Y.M. , Topografische kaarten van Nederland vóór 1750; handgetekende en gedrukte kaarten, aanwezig in Nederlandse rijksarchieven. Groningen: Wolters-Noordhoff, 1981.
• Resida, W.T., “De Kaartenverzameling van het Rijksarchief in Gelderland”, in: Gelders Erfgoed 1994-1, pp. 7-9.
• Resida, W.T., “De Kaartenverzameling van het Rijksarchief in Gelderland”, in: NVK Publikatiereeks nr. 25, 1998. pp. 71-75.
• Vredenberg-Alink, J.J., Kaarten van Gelderland en de Kwartieren: Proeve van een overzicht van gedrukte kaarten van Gelderland en de kwartieren vanaf het midden der zestiende eeuw tot circa 1850. Arnhem: Vereniging Gelre, 1975 (Werken Gelre no. 34).