De Grote Atlassen online beschikbaar. Digitalisering van de door Asia Maior/Atlas Maior uitgegeven atlasserie

De afgelopen jaren is een lang gekoesterde wens van het Nationaal Archief (NA) in vervulling gegaan: in samenwerking met uitgeverij Asia Maior/Atlas Maior is gestart met het digitaal beschikbaar stellen van de tussen 2006 en 2012 uitgebrachte atlasserie die gewijd is aan de kartografie van de voormalige Nederlandse koloniën. Iedereen kan het resultaat nu bekijken op de website van het Nationaal Archief. Dit artikel staat stil bij de totstandkoming van deze digitale edities.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
 

Stadskaart van de Gemeente Batavia 1:10.000 (verkleinde uitsnede), Topografische Dienst Nederlands Indië, 1921 (1918). GANOI, p. 238.

Wilt u zelf de gedigitaliseerde atlassen bekijken?
Alle gedigitaliseerde atlassen en andere digitale publicaties van het Nationaal Archief zijn opgenomen in een aparte inventaris. Door naar www.nationaalarchief.nl te gaan en daar in de zoekbalk het nummer 2.14.97 in te vullen komt u bij de juiste inventaris uit. Onder rubriek B. Bibliotheek vindt u alle atlasdelen. Door op een titel te klikken komt u in de atlas terecht. Ook zijn links naar de atlassen opgenomen in de zoekhulpen op de site van het NA.

DRS. T. DRESSCHER is freelance historicus met als specialisaties maritieme en koloniale geschiedenis.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Jan van Gorkum en zijn Lithographisch Etablissement. Deel I: de beginjaren in Gent

In 1827 werd bij het legeronderdeel Militaire Verkenningen een ‘lithographisch etablissement’ in het leven geroepen. Het was de tegenhanger van een soortgelijke drukkerij bij de andere afdeling van hetzelfde legeronderdeel, waaraan eerder in dit tijdschrift een artikel is gewijd. Het nieuwe etablissement ontwikkelde zich tot een steendrukkerij, die kartografische producten van hoge kwaliteit leverde. Koeman spreekt van ‘het bijna onovertrefbare hoge niveau van de eerste op steen getekende topografische kaarten’ met als hoogtepunten de rivierkaarten, die er vanaf 1836 werden gedrukt, en uiteindelijk vanaf 1843 ook de Topographische en Militaire Kaart van het Koningrijk der Nederlanden (TMK). Hieraan ging een bewogen geschiedenis vooraf, waarin Jan Egbert van Gorkum de hoofdrol speelde. Hieronder wordt daarvan het eerste gedeelte beschreven. Dit speelde zich af in Gent en omvat de totstandkoming van de lithografische drukkerij. Het vervolg, na de noodgedwongen verhuizing naar Leiden, zal in een afzonderlijke bijdrage in een volgend nummer van Caert-Thresoor worden beschreven.
 

Portret van Jan Egbert van Gorkum door Johann Peter Berghaus, naar anoniem, 1862. Rijksmuseum, RP-P-1903-A-23112.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.

DR. F.W.J. SCHOLTEN is oud archiefinspecteur van Gelderland. Hij promoveerde in 1989 in Utrecht op een proefschrift over topografische militaire kaarten en stadsplattegronden uit de periode voor 1795.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Herkend: de eerste uitgave van de kaart van Amsterdam van Pieter Persoy uit 1694

In 2013 verscheen Kaarten van Amsterdam 1538-1865. Onder catalogusnummer 94 worden drie uitgaven van een laat zeventiende-eeuwse kaart onderscheiden. Bij het samenstellen van een dergelijke kartobibliografie zijn die verschillende staten dan ook daadwerkelijk door de auteur gezien. In dit geval waren alleen de tweede en derde uitgave bekend. Het bestaan van de eerste staat kon alleen worden beredeneerd.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
 

De eerste staat van de kaart van Amsterdam uitgegeven door Pieter Persoy in 1694 (Particuliere collectie New Mexico, VS).

DR. M.M.T.L. HAMELEERS (1954) studeerde historische cartografie aan de Universiteit Utrecht bij professor Gunter Schilder. Na zijn afstuderen werkte hij daar ruim vijf jaar. In 1989 werd hij benoemd als conservator van de kaartcollectie van het Stadsarchief Amsterdam. In 2015 promoveerde hij aan de Universiteit Utrecht op een onderzoek over grootschalige kaarten van Amsterdam. Begin november 2020 ging Marc Hameleers met pensioen.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Kloosters te koop: Plattegronden van kloosters in Belgische steden uit het einde van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw

Als oriëntatiepunten van de middeleeuwse en vroegmoderne stad bij uitstek zijn stedelijke kloosters vaak en met zorg afgebeeld op stadsplattegronden, vogelvluchtperspectieven en andere topografische afbeeldingen. In het onderzoek voor mijn proefschrift stuitte ik op plattegronden van de kloosters die minder bekend zijn: de plattegronden die vanaf het eind van de achttiende eeuw na de opheffing van de kloosters in opdracht van de staat werden opgetekend. In dit stuk wordt eerst de historische context van de kloosteropheffingen en de verkopen geschetst, alvorens stil te staan bij twee concrete voorbeelden en af sluiten met enkele bevindingen.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
 

Vogelvluchtperspectief van het augustijnenklooster in Brussel, Le Roy, 1729 (Le grand théâtre sacré du Duché de Brabant t. I, p. 268).

DR. R. KLAARENBEEK is werkzaam als conservator kaarten en atlassen bij de Universiteitsbibliotheek van de Vrije Universiteit van Amsterdam. Hij studeerde sociale geografie (UU) en erfgoedstudies (VU) en promoveerde in juli 2020 aan de KU Leuven.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

De Bondsatlas: Atlas van Nederland van de ANWB

Vanaf het einde van de negentiende eeuw tot 1940 verzorgde de ANWB de uitgave van een atlas, die bestond uit 36 losse kaarten. Deze atlas staat bekend onder de naam Bondsatlas. In dit artikel wordt ingegaan op de geschiedenis van deze atlas, en wordt gepoogd enige helderheid te verschaffen ten aanzien van productie en gebruik.

Lees het volledige artikel in jaargang 41 (2022) no. 1 (ANWB-special) van Caert-Thresoor.
 

Bladwijzer van den Atlas van Nederland van den A.N.W.B. Allard Pierson UvA HB-KZL 61.25.31.

DRS. R. STORM (1962) werkt vanaf 1989 in de wetenschappelijke bibliotheek, sinds 2014 als conservator kartografie, geografie en reizen bij Allard Pierson | De Collecties van de Universiteit van Amsterdam. Ook is hij redactiesecretaris van het tijdschrift Caert-Thresoor.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Op pad met de ANWB: Toeristen tekenden hun eigen kaarten

Sinds 1884 geeft de ANWB kaarten uit. En dit doet ze nog steeds. Al 138 jaar zijn ANWB-kaarten een begrip. Waarom begon de ANWB met uitgifte van de kaarten en plattegronden en is ze dit blijven doen? En wat vertellen de kaarten van de ANWB ons over de ontwikkeling van de wegeninfrastructuur, de mobiliteit en het toerisme in Nederland?

Lees het volledige artikel in jaargang 41 (2022) no. 1 (ANWB-special) van Caert-Thresoor.
 

Wielrijderskaart uit 1884, getekend door ANWB-voorzitter Charles Bingham. (ANWB-bedrijfsarchief)
DR. H. BUITER is sinds 2008 verenigingshistoricus van de ANWB. Hij doet onderzoek en verzorgt tentoonstellingen, lezingen, rondleidingen en publicaties. Daarvoor werkte hij als techniekhistoricus, voor de Stichting Historie der Techniek en de TU/e, waar hij in 2005 promoveerde op Riool, rails en asfalt. 80 jaar straatrumoer in vier Nederlandse steden.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Honderd jaar wegenkaarten van de ANWB 1883-1983

Met de oprichting van de Algemene Nederlandsche Wielrijders-Bond (ANWB) in 1883 begon een periode waarin burger-vrijwilligers zelf ruimtelijke informatie gingen verzamelen, een activiteit die voordien het souvereine recht van de overheid en haar dienaren was geweest. Zoals dat nu bij Open Street Map gebeurt, gingen ze het terrein in, verzamelden informatie aangepast aan de vragen van de gebruiker en pasten die in op de kaart. Die gebruiker was in 1883 de fietser, die er met zijn rijwiel op uit trok, onafhankelijk van trein of beurtschipper. De ANWB deed zo ervaring op met het zelf informatie verzamelen en bestaand kaartmateriaal aanpassen of aanvullen.

Lees het volledige artikel in jaargang 41 (2022) no. 1 (ANWB-special) van Caert-Thresoor.
 

Omslagontwerpen van de Autokaart van de ANWB uit 1931, 1937, 1971 en 1976. Universiteitsbibliotheek Utrecht, kaart: VII Ba3, 51 en 300.

DR. F.J. ORMELING is emeritus hoogleraar Kartografie en lid van de Explokart onderzoeksgroep, Bijzondere collecties, Universiteit van Amsterdam

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

“Verbrandt ze!” De hoogstaande wegenkaarten van de Java Motor Club en de Deli Automobiel Club 1912-1942

In de topografische kartografie van Nederlands-Indië is een belangrijke plaats weggelegd voor de twee grote motorclubs die daar vanaf het begin van de twintigste eeuw werkzaam waren. Dat waren de Java Motor Club (JMC) en de in Oost-Sumatra werkzame Deli Automobiel Club (DAC). Net als de ANWB en de KNAC in Nederland maakten beide verenigingen zich zeer verdienstelijk voor het initiëren en uitvoeren van de wegbebakening, wegverbetering, verkeerswetgeving en het uitgeven van bijbehorende wegenkaarten en dat alles met het doel om het auto- en motortoerisme, en later ook het wandelen fietstoerisme te bevorderen. In deze bijdrage presenteer ik de resultaten van een verkennend onderzoek naar de werkzaamheden van zowel de JMC als de DAC. Verkennend, omdat ze enkel is gebaseerd op de website Delpher, de gedigitaliseerde teksten uit Nederlandse kranten die door de Koninklijke Bibliotheek wordt aangeboden. Geen van de primaire bronnen, waaronder de gedrukte jaarverslagen, handboeken, tijdschriften, de grote reeks monografieën en de kartografische fondsen die door de verenigingen zijn uitgebracht, zijn voor dit onderzoek geraadpleegd.
 

Idjen Hoogland en Bali. Uitgave van de Koninklijke Vereeniging Java Motor Club. Gedrukt door de Topografische Dienst, Batavia. Schaal 1:250 000, Semarang, 1932. UB Amsterdam: OTM: HB-KZL 21.26.03

Lees het volledige artikel in jaargang 41 (2022) no. 1 (ANWB-special) van Caert-Thresoor.

DR. P. VAN DEN BRINK is zelfstandig onderzoeker op het gebied van de historische kartografie.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Nadruk verboden! Een officiële nadruk en een roofdruk van Johannes Dous kaart van Hollands Noorderkwartier uit 1680

In 1661 verleende het Noord-Hollandse Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen opdracht aan de Leidse landmeter Johannes Dou om een grote wandkaart te maken van Holland benoorden het IJ. Deze kaart verscheen in 1680 in druk. Het bestuur van Uitwaterende Sluizen nam diverse maatregelen om het door- en nadrukken van de nieuwe kaart tegen te gaan. Toch werd het geconfronteerd met twee nadrukken. Met de eerste door Nicolaas Visscher II ging het Hoogheemraadschap in 1689 op bepaalde voorwaarden akkoord. De tweede uit 1691, door Johannes de Ram, was een regelrechte roofdruk.

Lees het volledige artikel in jaargang 40 (2021) no. 4 van Caert-Thresoor.

 

Kaart van Kennemerland en West-Friesland (Noord-Holland) door Nicolaas Visscher II, 1692. Afm. 58 x 50,2 cm. Rijksmuseum Amsterdam, objectnr. RP-P-AO-6-21-3.
DR. D. ATEN (1959) is waterschapshistoricus van Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor

Oostende belegerd, koperplaat hersneden. Vier staten van Baptista van Doetecums kaart van het beleg van Oostende, 1601-1604

Allard Pierson, de instelling die de erfgoedcollecties van de Universiteit van Amsterdam beheert, kreeg in december 2019 een bijzondere plattegrond van het beleg van Oostende (1601-1604) in bezit. Deze is vervaardigd door de bekende graveur Baptista van Doetecum (circa 1555-1611). Tot nu toe waren er van de belegeringsplattegrond drie verschillende staten bekend. De belegeringskaart die nu in bezit van het Allard Pierson is gekomen, is een vierde staat. De schenker van de plattegrond, de heer Gerard van Loon uit Antwerpen, heeft altijd al een bijzondere belangstelling voor het beleg van Oostende gehad: een ver familielid, kolonel Johan van Loon, was namelijk korte tijd gouverneur van Oostende. Hij kreeg die functie op 29 maart 1604 nadat zijn voorganger gesneuveld was. Lang heeft hij niet kunnen genieten van die positie, want een week later, op 5 april, kwam Van Loon zelf om het leven.

Lees het volledige artikel in jaargang 40 (2021) no. 4 van Caert-Thresoor.

 

De ‘nieuw ontdekte‘ vierde staat van Van Deutecums kaart van het Beleg van Oostende (Amsterdam, Allard Pierson, HB-KZL 101.26.11).
DR. P.C.J. VAN DER KROGT (1956) is Jansonius-conservator bij Allard Pierson, de Collecties van de Universiteit van Amsterdam, en verricht onderzoek in het kader van Explokart.
PROF. DR. B.J. VANNIEUWENHUYZE (1980) is Explokart-hoogleraar in de geschiedenis van de kartografie aan de Universiteit van Amsterdam.

Caert-Thresoor verschijnt 4 keer per jaar op papier. De redactie plaatst de inmiddels verschenen afleveringen met een vertraging van 3 jaar op de website.

Word nu abonnee van Caert-Thresoor