De kaartencollectie ‘De Haan’ van het Arsip Nasional in Jakarta bevat een groot aantal unieke en waardevolle achttiende- en negentiende-eeuwse kaarten, waarbij van een aanzienlijk aantal de weergegeven locatie onbekend is. In dit artikel worden aan de hand van kenmerken van kaarten onderlinge verbanden gelegd, waarmee een groot aantal van deze kaarten kan worden gekoppeld aan een locatie, vaak een dorp of dessa, in Oost-Java. Het levert tevens een aanzet tot een verbeterde indexering van de collectie, welke de praktische waarde van de collectie vergroot, het overzicht verbetert en inzicht verschaft in het cartografische proces.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
  

Het Scheepvaartmuseum Amsterdam verwierf in 2023 een reeks vroeg negentiende-eeuwse handschriftkaarten van Nederlandse kustwateren en rivieren. Ofschoon zijn naam op geen der kaarten voorkomt en er ook niet naar hem wordt verwezen, werden ze toegeschreven aan de bekende Franse hydrograaf Charles-François Beautemps-Beaupré (1766-1853). Uit nader onderzoek is gebleken dat geen van de kaarten aan de Fransman is toe te schrijven. De toeschrijving was begrijpelijk. Die werd verklaard door de Franse tekst in combinatie met Beautemps-Beauprés hydrografische opnamen langs de Nederlandse Noordzeekust, tussen 1798 en 1812, van de Schelde tot de Eemsmonding. Zijn opnamen verschenen als de eerste moderne gedrukte zeekaarten van die gebieden bij het Dépôt des cartes et plans de la Marine in Parijs. Twee van die kaarten, van vaargeulen naar het Marsdiep, worden in verband gebracht met een Texelse loods en daarmee met de marineofficier Julius Constantijn Rijk, een belangrijke negentiendeeeuwse hydrograaf van dat zeegebied.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
  

Tussen 1882 en 1894 ontwierp de theeplanter, publicist en ‘honorair adviseur’ Karel Holle (1829-1896) vijf ‘schets-taalkaarten’ van Java, Sumatra, Bangka en de Riau-Archipel, de Kleine Soenda-Eilanden (Bali, Lombok, Sumbawa, Flores, Timor) en Celebes (Sulawesi). Hoewel een eigen initiatief van Holle, waren de kaarten samengesteld “naar gegevens verstrekt door ambtenaren van het Binnenlands Bestuur, en met medewerking van het Topografisch Instituut te Batavia”, en werden ze gepubliceerd als bijlagen van het jaarlijks Koloniaal Verslag voor de Eerste en Tweede Kamer. Ze waren dus publiek maar niet wijdverspreid, in een oplage van waarschijnlijk enkele honderden exemplaren. Op deze kaarten staan in verschillende kleurschakeringen taalgebieden en taalvarianten aangegeven, in een opmaak ontleend aan de Sketch of the Modern Languages of the East Indies van Robert Needham Cust uit 1878. In dit artikel wil ik laten zien hoe deze taalkaarten de staat van kennis weergaven en oprekten, en hoe Holles projecten een venster bieden op koloniale kennisnetwerken.

Lees het volledige artikel in het nieuwe gedrukte nummer van Caert-Thresoor.
  

In de Kallopolder aan de Schelde, ongeveer tien kilometer ten noordwesten van de stad Antwerpen, vond in 1638 een verhitte veldslag plaats. Het Staatse leger ondernam een poging om Antwerpen via dit drassige, deels geïnundeerde gebied aan te vallen, maar werd er tegengehouden door een Spaans leger. De Staatsen werden het water in gedreven en velen stierven de verdrinkingsdood. In Antwerpen werd de Spaanse triomf groots gevierd en al snel werd de veldslag het onderwerp van nieuwskaarten en schilderijen. In dit artikel gaan we na hoe deze verschillende objecten zich tot elkaar verhouden en welke perspectieven ze bieden op de gebeurtenissen. Daaruit zal onder meer blijken dat er in deze periode een grote kruisbestuiving bestond tussen cartografie en schilderkunst.

Lees het volledige artikel in jaargang 45 (2026) no. 1 van Caert-Thresoor.
  

Recent heeft het nieuwe MAP – Mercator in Sint Niklaas een wandkaart van Zeeland van Reinier Ottens (1698-1756) uit circa 1725 verworven, bestaande uit negen ingekleurde bladen en gemonteerd op stokken. De wandkaart werd gekocht van verzamelaar Eric Leenders. Hij volgde in de jaren 1990 de colleges historische cartografie van prof. Schilder in Utrecht en overnachtte op de terugweg op Goeree in een klein hotel. Toevallig zag hij hoog in de trapgang een grote kaart hangen en vroeg een ladder om deze te bekijken. De hoteleigenaar vertelde hem dat hij het hotel net had verkocht, maar niet de kaart, want dat was een familiestuk. Maar er was geen ruimte bij de familie voor zo’n grote kaart. Eric Leenders mocht de kaart kopen en haalde hem op met een vrachtwagen. Hij liet de kaart schoonmaken, restaureren en op stokken monteren. De kaart zal na een nieuwe grondige restauratie worden opgenomen in de permanente tentoonstelling van het museum. In dit artikel wordt de lange voorgeschiedenis van deze wandkaart belicht, die meer dan driekwart eeuw eerder is gestart en verscheen in acht uitgaven.
 

Het nieuwe cartografiemuseum MAP – Mercator in Sint-Niklaas heeft ervoor gekozen om cartografisch erfgoed op een thematische manier te presenteren, in plaats van het volgen van een chronologische tijdlijn. Daarnaast zijn er moderne kunstwerken tentoongesteld die cartografie op één of ander manier verwerken. Deze bijdrage gaat dieper in op de vraag hoe zo’n transhistorische presentatie verrijkend kan zijn voor de ervaring van museumbezoekers en voor de manier waarop we in bredere zin de geschiedenis van de cartografie vertellen. Zoals MAP – Mercator de bezoekers uitnodigt om met een open blik te kijken, bespreek ik twee heel uiteenlopende kaarten uit de nieuwe museumopstelling – een wereldkaart naar de Romeins-Grieks-Egyptische wetenschapper Claudius Ptolemaeus (ca. 100 – ca. 168) gemaakt door Gerard Mercator (1512-1594) en een kaart van koloniaal Belgisch-Congo, gedrukt in het begin van de twintigste eeuw. Mijn bedoeling is om te zien hoe een dialoog tussen deze twee kaarten onze lezing ervan kan verrijken en misschien zelfs ons wereldbeeld kan veranderen. Daarnaast komt een aantal voorbeelden van interventies door hedendaagse kunstenaars aan de orde die specifiek een respons zijn op cartografisch erfgoed en het belang hiervan voor het vertellen van de geschiedenis van de cartografie.
 

Kaarten van een gebied veranderen in de loop van de tijd. Zij zijn immers een weerslag van de kennis over het betreffende gebied in de periode dat de kaart ontworpen is. Dit gegeven geldt in sterke mate voor het werelddeel Afrika, waar het vele eeuwen heeft geduurd voordat een betrouwbaar beeld ontstond van de topografie van het gebied. In dit artikel gaat het daarbij vooral over Afrika ten zuiden van de Sahara. Geografen, uitgevers, ontdekkingsreizigers en kooplieden hebben allemaal bijgedragen aan de ontwikkeling van het kaartbeeld van het Afrikaanse continent, waarvan in dit artikel een overzicht wordt gegeven.

Lees het volledige artikel in jaargang 44 (2025) no. 4 van Caert-Thresoor.
 

Eindelijk was het zover. Op 2 november 1772 legde gouverneur Joachim van Plettenberg de eerste steen van het nieuwe hospitaal van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) in Kaapstad. Het enorme gebouw dat ruimte moest bieden aan 1450 patiënten was vanwege de hoge sterfte- en ziektecijfers aan boord van VOC-schepen een van de belangrijkste gebouwen van de Kaapse verversingspost. De bouw van het nieuwe hospitaal ontwikkelde zich echter tot een gigantisch hoofdpijndossier voor het Kaapse bestuur. In de kaartencollectie van het Nationaal Archief herinnert een reeks plattegronden, aanzichten en doorsneden aan de geschiedenis van dit gebouw en zijn voorgangers.

Lees het volledige artikel in jaargang 44 (2025) no. 4 van Caert-Thresoor.
 

In 1775 reisde Hendrik Swellengrebel (1734-1803) naar de Kaapkolonie die hij vervolgens maandenlang doorkruiste. Zijn reizen naar en door de Kaap heeft hij uitvoerig gedocumenteerd in journaals en met fraaie aquareltekeningen en bijzondere landkaarten. Deze stukken vormen een hoogtepunt in de collectie van de familie Swellengrebel die in 2023 namens de staat der Nederlanden is verworven door het Rijksmuseum Amsterdam in samenwerking met het Nationaal Archief. De kaart die Swellengrebels reizen door de Kaapkolonie vastlegt is een mijlpaal geweest in de kartering van het gebied. Er zijn verschillende versies van bewaard gebleven, van concept tot mooi afgewerkte en ingekleurde netversie.

Lees het volledige artikel in jaargang 44 (2025) no. 4 van Caert-Thresoor.
 

Hardwerkend, veelzijdig, analytisch, productief, (te)bescheiden, kritisch, bevlogen: allemaal typerende karaktertrekken voor Ferdinand Jan (Ferjan) Ormeling,voor intimi ‘Flip’. Op 13 juni 2025 overleed de emeritus hoogleraar kartografie, nadat zijn gezondheid hem de laatste jaren steeds meer in de steek liet. Ferjan speelde in de afgelopen decennia een belangrijke rol in de ontwikkeling van de kartografische wetenschap, zowel nationaal als internationaal. Die capaciteiten werden hem bijna letterlijk met de paplepel ingegoten: zijn vader Ferjan Ormeling sr. bekleedde de functie van hoogleraar kartografie, terwijl zijn moeder Ina ten Hoopen geografe was.

Lees het volledige artikel in jaargang 44 (2025) no. 3 van Caert-Thresoor.