In Nederland wordt na de eerste geslaagde vlucht van Blériot van Frankrijk naar Engeland in 1909 ook al snel gevlogen. De eerste vlucht is in datzelfde jaar ter opluistering van het veertigjarig bestaan van een suikerfabriek in de buurt van het huidige sportvliegveld Seppe in Noord-Brabant: de piloot, een Russische Fransman die in Luik woonde, wist zijn machine één kilometer in de lucht te houden, met de grootste hoogte van vijftien meter. Het enthousiasme voor het loskomen van het aardoppervlak en de ‘grenzeloze’ mogelijkheden van het vliegen is al net zo groot als in de ons omringende landen: bij de groep die zich zo’n manier van reizen kan veroorloven. De rest kan er zich tegen betaling met verbazing aan vergapen.

Dit artikel is onderdeel van de Luchtvaartkartografie special. Lees het hele artikel in jaargang 39 (2020), no. 3 van Caert-Thresoor.

Afbeelding links: Vliegveld Waalhaven, uitsnede uit: Cito-plan Rotterdam Hillegersberg-Overschie-Schiebroek (2e druk; 1 : 12.500). Den Haag: Fa. H. v. Diehlen Cartografisch Uitgeversbedrijf, z.j. (±1939). Collectie Steegh-Teunissen, V.969.
Afbeelding rechts: Affiche van Comité SOS Schiphol, 2 juli 1938. Collectie HEK.

Als wij de Montgolfières (heteluchtballonnen) even overslaan, lijkt het honderdjarig jubileum van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij Luchtvaart Maatschappij (KLM) – oprichting in 1919 en eerste vlucht in 1920 – een goede reden om luchtvaartkaarten in de ruimste zin eens te bekijken en hun ontwikkeling en sommige achtergronden daarvan te belichten. Luchtvaartkaarten – ook die uit de Tweede Wereldoorlog – worden sinds kort verzameld omdat zij zowel interessant als betaalbaar blijken. De luchtvaart als bedrijfstak vervulde voor Nederland een belangrijke taak, door het onderhouden van verbindingen door de KLM naar Oost en West in het koloniale tijdperk, en als venster naar de wereld voor ons allemaal. Dat laatste is nog steeds het geval. In Nederlands-Indië was het de Koninklijke Nederlandsch-Indische Luchtvaart Maatschappij (KNILM), die in de uitgestrekte Indische Archipel het luchttransport ging verzorgen en van daar ook naar bijvoorbeeld Australië lijnvluchten uitvoerde. Zonder civiele luchtvaartkartografie in internationaal verband was dat niet mogelijk geweest.

Dit artikel is onderdeel van de Luchtvaartkartografie special. Lees het hele artikel in jaargang 39 (2020), no. 3 van Caert-Thresoor.

Normale topografische kaart met handmatige aanvullingen voor de navigatie op zicht; route Gibraltar-Malaga-Perpignan. Uitgegeven in 1934 door de KNVvL (Koninklijke Nederlandsche Vereeniging voor Luchtvaart) en de A.N.W.B. (Algemeene Nederlandsche Wielrijdersbond of Toeristenbond).

De oudste Nederlandse kaart die speciaal is gemaakt voor het vliegverkeer dateert uit 1911. In dat jaar publiceerde de Topographische Inrichting de Vliegkaart van Midden-Nederland. In openbaar toegankelijke (bibliotheek)collecties wordt van deze vliegkaart – voor zover bekend – maar één exemplaar op de hele wereld bewaard.

Dit artikel is onderdeel van de Luchtvaartkartografie special. Lees het hele artikel in jaargang 39 (2020), no. 3 van Caert-Thresoor.

Vliegkaart van Midden-Nederland. Collectie Allard Pierson Universiteit van Amsterdam, HB-KZL 24.12.13. Bruikleen KNAG.

Aan het eind van de achttiende eeuw lag de stad Groningen nog binnen de zeventiendeeeuwse verdedigingswerken op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug. In die tijd verzamelden Groningers al zwerfstenen en fossielen op de Hondsrug en de Zwitserse geoloog Jean de Lucbeklom in 1778 de Martinitoren om te kijken of hij de berg kon zien waar de zwerfstenen vandaan kwamen. De interesse voor geologie vormde de basis voor vroege geologische karteringen die in 1825 begonnen en resulteerden in de publicatie van een geologische kaart van de provincie Groningen in 1837, de eerste regionale geologische kaart die in Nederland is verschenen.

Lees het hele artikel in het jaargang 39 (2020) no. 2 van Caert-Thresoor.

Kaart van de provincie Groningen met grondsoorten, samengesteld door Grimmius, 1826. (Groninger Archieven).

Johannes Tiberius Bodel Nijenhuis (1797-1872) demonstreerde in de negentiende eeuw al het belang van onderzoek naar de historische context van kaarten. Bodel Nijenhuis wordt door de studies die hij publiceerde, gezien als de eerste kaarthistoricus van Nederland en in zijn kaartencollectie, die tegenwoordig in de Universiteitsbibliotheek Leiden wordt bewaard, zijn veel sporen te vinden van zijn onderzoek. De gegevens vinden we in de vorm van handgeschreven aantekeningen. Deze zijn in de marge op de voor- of achterzijde van kaarten geschreven, of op losse briefjes die nog steeds bij kaarten in de collectie worden
bewaard.

Lees het hele artikel in het jaargang 39 (2020) no. 2 van Caert-Thresoor.

Kaart van Vlaanderen door Floris Balthasars met notities in de marge in het handschrift van Bodel Nijenhuis. (Universiteitsbibliotheek Leiden, COLLBN Port 72 N 174).

Op de stadsplattegronden van Jacob van Deventer zien we in de straten en op wegen reeksen stippen. Ze duiden meettracés aan, die het frame vormen waaraan de kartograaf de invulling van zijn plattegronden heeft opgehangen. In dit artikel is nagegaan, of het mogelijk is dat de stippen de lengte van een meetketting of -koord aanduiden, dan wel van een aantal stappen.

Lees het hele artikel in het jaargang 39 (2020) no. 2 van Caert-Thresoor.

Jacob van Deventer, Vianen: Nationaal Archief, kaartcollectie Jacob van Deventer, 4.DEF, inv.nr. 1.11.

In zijn 150-jarig bestaan heeft de Amsterdamse papier-, knutselen hobbywinkel Vlieger tussen ca. 1910 en 1940 een tiental stadsplattegronden van Amsterdam uitgegeven. Er bestaat ook een door Vlieger uitgegeven stratenboekje van Amsterdam, waarvan de gegevens corresponderen met een Vliegerkaart. Opmerkelijker is de uitgave van een serie Aardrijkskundige plakkaarten.

Lees het hele artikel in jaargang 39 (2020), no. 1 van Caert-Thresoor.

Puzzel. Op basis van: Aardrijkskundige plakkaarten. 7. Kaart van de provincie Noordbrabant. Amsterdam, Vlieger, [1876]. Collectie Allard Pierson UvA; curiosa cartografica.

Een vliegende kraai vangt altijd wat. Op zoek naar de achtergrond van de anonieme kaarten van Valdivia en Castro in Chili die hier en daar in publicaties als illustratie werden gebruikt, trof ik in de Universiteitsbibliotheek van Göttingen twee pareltjes aan. Het ene was een anoniem manuscript met een beschrijving van Chili. Verrassend was dat het in totaal vijf kaarten van Chili bleek te bevatten. De bijvangst bleek een walvis, het originele journaal van de expeditie naar Brazilië en de Cariben in 1603-1605 onder leiding van Paulus van Caerden. De publicatie van het 275 pagina’s tellende journaal is in voorbereiding.

Lees het hele artikel in jaargang 39 (2020), no. 1 van Caert-Thresoor.

Den grooten inwijck van Chilué, 1643 (41,5 x 33 cm) door Elias Herckmans. Den Haag, Nationaal Archief, NL-HaNA-1.05.01.01-44.