Regionaal Archief Tilburg (door Martijn van Bommel en Astrid de Beer, 2026)
Adres en contactgegevens
Regionaal Archief Tilburg
Bezoekadres: Kazernehof 75, 5017 EV Tilburg
Opening studiezaal: Dinsdag en vrijdag van 9.30 tot 17.00 uur.
E-mailadres: info@regionaalarchieftilburg.nl
Websites:
www.regionaalarchieftilburg.nl
www.Tilburgopdekaart.nl
www.Tilburgwo2kaart.nl
Regionaal Archief Tilburg
Regionaal Archief Tilburg bevindt zich op het voormalige complex van de wollenstoffenfabriek BeKa (Van den Bergh-Krabbendam), direct naast het centrum van Tilburg. In 1976 kocht de gemeente Tilburg deze leegstaande fabriek. Een deel van de gebouwen is in 1842 gebouwd als Lancierskazerne toen Tilburg nog een garnizoensstad was onder koning Willem II. In augustus 1986 besloot de gemeente om in de voormalige paardenstallen van de cavalerie/wollenstoffenfabriek Van den Bergh-Krabbendam het archief te huisvesten, dat tot die tijd in het Paleis-Raadhuis zetelde. Er werd flink verbouwd, zoals de bouw van een ondergronds depot onder de huidige parkeerplaats, voordat op 16 september 1988 de deuren opengingen. In 1997 werden als gevolg van de gemeentelijke herindeling de archieven van Berkel-Enschot en Udenhout vanuit het Streekarchief Oisterwijk overgebracht. Door de fusie met dit streekarchief kwamen ook de archieven van Goirle, Hilvarenbeek, Loon op Zand en Oisterwijk erbij. Zo ontstond in 2001 Regionaal Historisch Centrum Tilburg. Ook Dongen had zich inmiddels aangesloten. In 2004 sloten zich weer zes nieuwe gemeenten aan, namelijk Alphen-Chaam, Baarle-Nassau, Drimmelen, Geertruidenberg, Gilze en Rijen en Oosterhout. In 2004 werd de naam veranderd in Regionaal Archief Tilburg en werd gefuseerd met het Nederlands Textielmuseum en Stadsmuseum Tilburg. In 2007 zijn de drie instellingen verzelfstandigd tot Stichting Mommerskwartier.
Omvang en profiel van de kaartencollectie
De kaartencollectie van Regionaal Archief Tilburg heeft van oorsprong geen specifieke scope qua verzamelen en beheer. De ontstaansgeschiedenis van ons archief en de samenkomst van de archieven van de twaalf gemeentes bij ons in beheer, hebben geleid tot een caleidoscopische collectie. Een collectie die een historische dwarsdoorsnede geeft van de veranderde oppervlakten van Midden-Brabant. Zo bestaat de kaartencollectie uit kadastrale kaarten van de vele plaatsen uit het werkgebied, gemeentelijke bestemmingsplannen (lichtdrukken), plattegronden met uitbreidingsplannen, hoogtekaarten, topografische kaarten van het werkgebied (stafkaarten), kaarten met archeologische vindplaatsen, algemene kaarten en plattegronden, waterstaatskaarten, etc. We beheren ook enkele vroegmoderne manuscriptkaarten zoals de ‘Kaart van Zijnen’ uit 1760 (papier op linnen) en de manuscriptkaart, gemaakt door notaris en landmeter Roelof van Vleuten in 1657. Op deze laatste kaart is sprake van een weergave van een grensconflict tussen de Heerlijkheid Hilvarenbeek en de Heerlijkheid Tilburg en Goirle.
De meeste stukken in de collectie zijn, logischerwijs, afkomstig uit de gemeente Tilburg: de stad waaruit Regionaal Archief Tilburg is gegroeid tot wat het nu is. Daarnaast zijn enkele andere grote gemeentecollecties die van Oosterhout en van Geertruidenberg. Deze laatste bevat kaarten uit de tijd van de Tachtigjarige Oorlog (beleg van 1573) tot aan het heden. Een langere periode viel Geertruidenberg onder het graafschap Holland en zo bevinden zich “Hollandse” kaarten in “ons” Brabantse archief.
Toegankelijkheid van de kaartencollectie
Regionaal Archief Tilburg maakt zijn kaartencollecties op meerdere manieren toegankelijk, zowel digitaal als analoog. Ten eerste is er, vrijwel altijd, de mogelijkheid om het kaartmateriaal op de studiezaal te komen bezichtigen, mits de conditie van het materiaal het toestaat. De kaarten moeten vooraf gereserveerd worden via de website. Kadasteronderzoekers komen bijvoorbeeld regelmatig langs voor archieven van de gemeentelijke kadasters uit het werkgebied. Kaarten uit deze toegangen zijn deels fysiek aanwezig of te raadplegen op microfiche.
Ten tweede is de kaartencollectie via digitale weg te bereiken. Het grootste gedeelte van de kaartencollectie is gedigitaliseerd en online beschikbaar via de website. Samen met de collectie luchtfoto’s, zijn dit ongeveer duizend documenten. Je kunt bij ‘uiterlijke vorm’ op plattegrond selecteren in onze Beeldbank en per plaats de gedigitaliseerde kaarten bekijken.
Tenslotte bieden wij enkele van onze kaarten nog op een interactieve manier aan op ‘Tilburg op de Kaart’ en ‘TilburgWO2 op de Kaart’. Dit zijn online platformen waar je kunt wisselen tussen verschillende kaartlagen en gebeurtenissen in de geschiedenis van Tilburg. Continuïteit en verandering staan centraal bij het tonen en wisselen van deze kaartlagen.
Enkele bijzondere stukken
De oudste kaart die kan worden geraadpleegd is de ‘Kaart van Zijnen’ uit 1760. Dit is de meest bijzondere kaart in de collectie, zoals afgelopen maart een symposium en twee dagen aan tentoonstellen heeft aangetoond. Deze manuscriptkaart heet voluit Kaarte Der Heerlykheden Van Tilborg En Goirle Opgenomen Door Diederik Zynen Anno 1760.1 Met een formaat van 345 cm hoog en 440 cm breed verlaat de kaart zelden ons depot, en zo wel, dan wordt er veel aandacht aan besteed.2 De kaart toont een groot gedeelte van Midden-Brabant met als kern de Heerlijkheid Tilburg en Goirle. Randdorpen als Berkel, Udenhout, Hilvarenbeek en Riel zijn ook waar te nemen. Het is een handgetekende manuscriptkaart uit 1760 die gebaseerd is op landmetingen van de heerlijkheid uit 1732. De opdrachtgever was de heer van de heerlijkheid: Gijsbertus Steenbergensis, graaf van Hogendorp en vrijheer van Hofwegen Tilburg en Goirle.3 De kaart geeft een gedetailleerd beeld van Tilburg en Goirle in de achttiende eeuw, maar vele wegen, zandpaden en vennen zijn nog te herleiden tot de late middeleeuwen.4 Zodoende geeft de Kaart van Zijnen een unieke blik op de ontstaansgeschiedenis van de moderne infrastructuur van een groot gedeelte van het werkgebied van Regionaal Archief Tilburg.
Voor een ander topstuk uit de collectie maken we een grote sprong voorwaarts in de tijd, namelijk: 1981. Tijdens rondleidingen tonen we vaak de stafkaart van Tilburg vervaardigd in de Sovjet-Unie, tijdens de Koude Oorlog. Het is een zeer gedetailleerde kaart van Tilburg met een hyperfocus op de industriële infrastructuur. De kaart is compleet in het Cyrillische schrift opgemaakt. Moderne technieken als Google Lens maken echter al snel de informatie van de kaart toegankelijk voor de (niet-Russisch sprekende) toeschouwer. De kaart is vermoedelijk tot stand gekomen doordat het Westen zijn topografische informatie vrij openstelde naar de buitenwereld en daarnaast beschikten de Sovjets sinds de jaren zestig over satelliettechniek. Overige informatie (zoals openingstijden van fabrieken) zullen opgedaan zijn door spionagepraktijken.5 De kaart is in ons beheer gekomen via een veilingwebsite doordat, na de val van de Sovjet-Unie, dergelijk materiaal naar het Westen verhandeld werd. Met de opkomst van Poetin, in de beginjaren van deze eeuw, werden deze kaarten weer als ‘staatsgeheimen’ gezien en ging het slot op de handel.
Literatuur
- Peeters, R. (2011). Een Tilburgse kaart nader bekeken. De manuscriptkaart van de heerlijkheid Tilburg en Goirle door Diederik Zijnen uit 1760. Tilburg: Stadsmuseum Tilburg.
Noten
- Peeters 2011, p. 35.
- Ibidem, p. 7.
- Ibidem.
- Ibidem, p. 36.
- IsGeschiedenis – Het geheime project waarmee de Sovjet-Unie Nederland tot in het kleinste detail in kaart bracht, https://isgeschiedenis.nl/reportage/het-geheime-project-waarmee-de-sovjet-unienederland-tot-in-het-kleinste-detail-in-kaart (Geraadpleegd 20 maart 2026).