George III’s militaire kaarten in Windsor Castle (door Anne-Rieke van Schaik, 2026)
Adres en contactgegevens
The Print Room
Bezoekadres: Windsor Castle, Berkshire, SL4 1NJ
Mailadres: printroom@rct.uk
Openingstijden: op afspraak, voor informatie zie https://www.rct.uk/collection/about-the-collection/drawings-watercolours-and-prints
Website: https://militarymaps.rct.uk/
Profiel
De Koninklijke Collectie van het koningshuis van het Verenigd Koninkrijk (Royal Collection Trust) is een zeer omvangrijke en diverse verzameling van kunstschatten, familiestukken, en deelcollecties, waaronder ook vele kaarten en prenten. Een van de thematische deelcollecties binnen de cartografische verzamelingen van de Britse kroon betreft de collectie militaire kaarten van George III (1738-1820). Deze worden bewaard in Windsor Castle, nabij Londen, één van de residenties van het Britse hof. Het is het oudste nog bewoonde paleis ter wereld en is alleen op afspraak toegankelijk voor onderzoekers.
George III was een fervent verzamelaar en (amateur)wetenschapper. Hij kocht niet alleen afzonderlijke stukken, maar nam ook gehele collecties over. Een belangrijk deel komt van zijn oom William Augustus, hertog van Cumberland (1721–1765). Deze werd vooral opgebouwd tijdens diens periode als kapiteingeneraal van het Britse leger, in de tijd van de Oostenrijkse Successieoorlog (1743–1748) en de Zevenjarige Oorlog (1756–1763). Daarnaast komt een aanzienlijk deel van George III’s verzameling uit het oorspronkelijke Il Museo cartaceo (Papieren Museum) van de Italiaanse mecenas en verzamelaar Cassiano dal Pozzo (1588-1657). Deze omvangrijke visuele encyclopedie van tienduizenden objecten bevatte tekeningen, aquarellen en prenten, variërende van geologie en natuurhistorie tot architectuur en cartografie. In 1763 wist George III deze collectie te verwerven. Daarnaast kocht hij honderden kaarten van contemporaine conflicten, zoals de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775–1783) en de Franse en Napoleontische oorlogen (1792–1815).
Na zijn overlijden in 1820 liet George III deze zeer omvangrijke verzameling na: meer dan vijfenvijftigduizend kaarten, topografische en maritieme prenten, tekeningen en zeekaarten. Een deel van zijn grote collectie werd toen geschonken aan het British Museum, waarna het onderdeel werd van The British Library, terwijl de militaire kaarten in koninklijk bezit bleven en tot op heden deel uitmaken van de Royal Collection Trust, de liefdadigheidsinstelling die verantwoordelijk is voor het beheer, de restauratie en de documentatie van de Royal Collection.
De eerste catalogisering van de collectie militaire kaarten vond plaats in het begin van de negentiende eeuw onder leiding van Frederick Augusta Barnard, de bibliothecaris van George III, samen met zijn medewerkers. Het handgeschreven overzicht, ingebonden in rood leer, was geografisch opgezet, alfabetisch geordend en daarbinnen chronologisch. De losse kaarten en prenten waren opgeslagen in vijftien Solander-dozen, vernoemd naar het opbergsysteem van de Zweedse botanist Daniel Charles Solander (1733–1782). In 2020 werd de nieuwe online catalogus voltooid na tien jaar onderzoek en catalogisering onder leiding van kaarthistoricus dr. Yolande Hodson en haar team. Uitgebreide aandacht is er op de vernieuwde website voor bibliografische gegevens, de materiële eigenschappen van de objecten en de historische beschrijvingen van de verbeelde gebeurtenissen.
Omvang
De kaartencollectie bestaat uit zo’n drieduizend kaarten, gezichten en prenten. De gebeurtenissen die ze representeren lopen ongeveer van Karel V’s ontzet van Wenen in 1532 tot aan de Slag bij Waterloo in 1815. Het merendeel van de collectie bestaat uit losse gedrukte kaarten, enkele boeken en atlassen, maar er zijn ook manuscriptkaarten, geschreven correspondentie en andere documenten tussen te vinden. Al het materiaal is in de online catalogus geordend per oorlog, zoals bijvoorbeeld de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) en de Spaanse Successieoorlog (1701-1714), maar ook de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783). Daarnaast zijn er categorieën voor overige conflicten en voor miscellaneous: slagorden, plannen en schema’s van militaire legerkampen, inspecties en manoeuvres.
Hoogtepunten
De collectie is absoluut de moeite waard voor onderzoekers van militaire cartografie en verhalende nieuws- of historiekaarten. Bijzonder zijn de kaarten van prent- en kaartenmakers uit de Nederlanden die conflicten elders in Europa in beeld brachten, bijvoorbeeld Pieter van der Heydens kaart van de Spaanse aanval op Velez de Gomera in 1564. Ook de werken van Zuid-Nederlandse kunstenaars die in Italië werkten, zoals Antwerpenaren Hendrik van Schoel (d. 1622) en Arnold van Weserhout die allebei in Rome werkten. Andersom zijn er ook kaarten door buitenlandse kaartenmakers die militaire conflicten in de Lage Landen verbeeldden, zoals de kaart van het Beleg van Maastricht in 1579 door Natale Bonifacio da Sebenico. Deze kaart werd in Rome gedrukt bij Lorenzo Dela Vaccaria. Ook zijn er enkele zeldzame exemplaren van militaire verhaalkaarten te vinden of exemplaren die nog de originele begeleidende legenda’s en tekstbladen bevatten. Dit is bijvoorbeeld het geval bij de kaart van Claes Jansz. Visscher van de inname van Bantam op Java, uitgegeven in 1608, compleet met de begeleidende teksten door Cornelis Claesz. die in Nederlandse collecties niet in zo’n complete staat wordt bewaard.
Toegankelijkheid
De collectie is sinds 2000 helemaal digitaal toegankelijk via het online portaal militarymaps.rct.uk, ontwikkeld door de Royal Collection Trust, onder toezicht van kaarthistoricus dr. Yolande Hodson. De digitale catalogus biedt hoge-resolutiebeelden, uitgebreide beschrijvingen en metadata per object, en vervangt en verrijkt de oorspronkelijke negentiende-eeuwse handgeschreven catalogus die beperkte informatie bevatte. Ook is de collectie geheel doorzoekbaar. De homepage bevat tevens een interactieve kaart met alle locaties die de kaarten representeren, waaronder ook locaties in Noord- en Zuid-Amerika, het Midden-Oosten en Zuidoost-Azië.
Op aanvraag kan het materiaal fysiek geraadpleegd worden in Windsor Castle. Bezoekers moeten ruim van tevoren een toegangsformulier invullen en op de dag zelf een dagpas ophalen bij de beveiliging voordat ze het terrein kunnen betreden. Voor het gehele koninklijke terrein geldt officieel een dress code: voor de ladies een jurk of broekpak en voor de gentlemen een colbert en stropdas – sneakers en spijkerbroeken zijn uit den boze. Vervolgens moet men, aan de hand van een plattegrond die wordt meegegeven, de weg zien te vinden via de Henry VIII poort, door de Norman Arch, naar het gedeelte van het kasteel waar zich de Print Room bevindt. De ruimte zelf is een authentieke bibliotheekzaal met de originele meubels, waar men de oospronkelijke Solander-dozen (waar de kaarten ooit in hebben gezeten) in de kasten zal aantreffen. Foto’s nemen van de objecten uit de collectie is toegestaan, mits hiervoor toestemming is verkregen, maar niet van de Print Room zelf.
Literatuur
- McDonald, M.P. 2019. The Print Collection of Cassiano dal Pozzo. Part II, Architecture, Topography and Military Maps, (3 vols). London: Royal Collection Trust and the British Library in association with Harvey Miller Publishers.
- Hodson, Y. ‘Prince William, Royal map collector’, The Map Collector, autumn 1988, issue 44, pp. 2–12.