Koninklijke Oudheidkundige Kring Van Het Land Van Waas (KOKW) en Map – Mercator in Sint-Niklaas (door Bram Vannieuwenhuyze, 2026)
Adres en contactgegevens
Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (KOKW)
Zamanstraat 49 A, 9100 Sint-Niklaas, België
Tel.: +32 3 776 02 00
E-mail: info@kokw.be
Website: www.kokw.be
MAP – Mercator
Zwijgershoek 14, 9100 Sint-Niklaas, België
Tel.: +32 3 778 34 50
E-mail: map@sint-niklaas.be
Website: www.mapsint-niklaas.be/mercator
Geschiedenis
De Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (kortweg KOKW) en het cartografiemuseum MAP – Mercator in Sint-Niklaas zijn nauw met elkaar verbonden. De KOKW werd opgericht in 1861, toen nog onder de Franse benaming Cercle archéologique du Pays de Waes. Dit genootschap stelde zich onder meer tot doel om ‘de historische en andere merkwaardigheden van het Land van Waas of ermede in betrekking staande van de vernieling of van de vergetelheid te redden en in de hoofdplaats van het arrondissement [i.e. in Sint-Niklaas] te verzamelen, hetzij in origineel, hetzij in kopij’.1 Maar al snel ging de vereniging die ‘merkwaardigheden’ ook tentoonstellen in een museum, waarvoor het stadsbestuur van Sint-Niklaas een ruimte in het stadhuis ter beschikking stelde.
In de loop van de decennia verhuisde het museum enkele malen van locatie, weliswaar steeds binnen Sint-Niklaas. In 1962 – ongeveer een jaar na de oprichting van de KOKW en 450 jaar na de geboorte van Gerard Mercator (1512-1594) – werd een apart museum over deze beroemde kaartenmaker geopend. Dat Mercatormuseum kreeg in 1994 – vierhonderd jaar na Mercators overlijden – een grondige opfrisbeurt en hetzelfde gebeurde in 2012, vijfhonderd jaar na zijn geboorte.
In 2025 werd geen verjaardag gevierd, maar het Mercatormuseum onderging wel een volledige metamorfose. Niet alleen de locatie, maar ook de naam en de invulling van het museum wijzigden grondig. Nadat eerder het leven en werk van Mercator en de geschiedenis van de cartografie centraal stonden, worden de fenomenen ‘kaart’ en ‘cartografie’ in MAP – Mercator vanuit een thematische invalshoek benaderd. Dat gebeurt niet enkel via klassieke kennisoverdracht, maar ook via publieksparticipatie en beleving. Het museum gebruikt enerzijds de eigen collectie, maar ook de rijke cartografische collectie van de KOKW. In de loop van 2025 is deze samen met de andere erfgoedcollecties van de kring ondergebracht bij de Dokter Van Raemdonckstichting.
Profiel en omvang van de collecties
Het ontstaan van de cartografische collectie van de KOKW is te danken aan geneesheer Jan Van Raemdonck (1817-1899), één van de stichtende leden van het genootschap en tevens een verwoed historicus en archeoloog. Zijn fascinatie voor de in Rupelmonde geboren Gerard Mercator was enorm. In 1869 publiceerde hij de eerste wetenschappelijk verantwoorde biografie van Mercator en daarnaast zorgde hij voor de verwerving van zo veel mogelijk kaarten, atlassen en andere werken van de beroemde kaartenmaker. Onder impuls van Van Raemdonck werden facsimiles van Mercators wandkaarten en globes gemaakt en verworven. In 1882 slaagde de kring er zelfs in om een origineel globepaar van Mercator te verwerven. Deze aard- en hemelglobe zijn ondertussen als Vlaams topstuk erkend en kregen een prominente plek in MAP – Mercator.
In de loop van de 20ste eeuw breidden de kaartenconservatoren van de KOKW deze ‘Mercatorverzameling’ verder uit, onder meer met diverse ‘mercatoriana’. Maar daarnaast werden ook heel wat andere kaarten en atlassen verworven, hetzij via schenkingen, hetzij via aankoop. Het is niet duidelijk hoeveel onderdelen de cartografische verzameling precies telt, maar naar schatting gaat het momenteel om ruim zesduizend losse kaarten en enkele honderden atlassen, reikend van de zestiende tot de eenentwintigste eeuw. De collectie bevat bijvoorbeeld tientallen gedrukte kaarten van de achttiende-eeuwse Augsburgse en Nürnbergse uitgevers Tobias Conrad Lotter, Matthäus Seutter en de erven Homann en van de Amsterdamse uitgevers Frederik de Wit en Nicolaas Visscher. Uit de negentiende en twintigste eeuw stammen de perceelkaarten van Philippe Christian Popp en uitgebreide reeksen topografische kaarten uitgegeven door het Nationaal Geografisch Instituut en zijn voorgangers. De vele manuscriptkaarten in de collectie zijn doorgaans afkomstig van plaatselijke landmeters.
De omvorming van het Mercatormuseum naar het MAP – Mercator heeft ook bij het museum de nood aan een eigen cartografische collectie doen ontstaan. Die collectie is zeer jong en dus nog beperkt en bevat items verworven met het oog op tentoonstelling in het nieuwe museum. Het museum kocht bijvoorbeeld een ingebonden exemplaar van graaf de Ferraris’ Carte marchande uit 1777 en een cartoonkaart van Europa uit 1939, items die ontbreken in de verzameling van de KOKW. Daarnaast ontving het museum een schenking van 250 twintigste-eeuwse globes van Willem Jan Neutelings en een honderdvijftigtal cartografische legpuzzels van Geert en Betsy Bekkering.
In de nabije toekomst zal in onderling overleg worden beslist hoe beide cartografische collecties verder zullen evolueren.
Toegankelijkheid
De collecties van de KOKW en MAP – Mercator zijn momenteel slechts beperkt ontsloten. De KOKW biedt op haar website een inventaris aan van ongeveer zeshonderd items van haar kaartenverzameling. Deze gaat in essentie terug op de inventaris die conservator Alfred Van der Gucht in 1980 publiceerde. Op aanvraag zijn Excel-bestanden van andere onderdelen van de verzameling te bekomen.
De pas ontstane cartografische collectie van MAP – Mercator wordt momenteel geïnventariseerd. Een deel van beide collecties is uiteraard te bezichtigen in het nieuwe museum. Het is de bedoeling dat minstens deze – maar liefst nog veel meer – items binnenkort digitaal worden ontsloten via MuseumPlus, het content management system van de nieuwe Vlaamse erfgoeddatabank.
Momenteel is een aantal kaarten, atlassen, globes van zowel de KOKW als MAP – Mercator digitaal te raadplegen via de huidige erfgoeddatabank Erfgoedinzicht (https://erfgoedinzicht.be/).
Uitlichting van enkele bijzondere stukken
De cartografische verzameling van de KOKW telt vier Vlaamse topstukken, erfgoed dat omwille van zijn archeologische, historische, cultuurhistorische, artistieke of wetenschappelijke betekenis door en voor de Vlaamse Gemeenschap als zeldzaam en onmisbaar wordt beschouwd.2 Behalve de hoger vermelde aard- en hemelglobe uit respectievelijk 1541 en 1551 van Gerard Mercator zijn dat een Italiaanse verzamelaarsatlas – ter plaatse doorgaans ‘de Lafreri-atlas’ of kortweg ‘de Lafreri’ genoemd – en de ongemonteerde segmenten van een aardglobe van Franciscus Haraeus uit 1617.
Andere items zijn bijzonder omdat het om unica gaat. De cartografische verzameling van de KOKW is namelijk bij uitstek een ‘gebruikscollectie’: heel wat items dragen sporen van – al dan niet intensief – gebruik. Ze bevat bijvoorbeeld kaarten die door schenkers als Jan Van Raemdonck of Eerwaarde heer Jozef De Wilde werden gemaakt of geannoteerd.
Literatuur
- De Coene, K., E. Maes, W. Van Roy, & Ph. De Maeyer (red.) (2024). Lafreri. Italiaanse Cartografie in de Renaissance. Sint-Niklaas: KOKW en Universiteit Gent.
- De Smet, A. & A. Buvé (1971). Catalogus van de Mercatorverzameling van de Oudheidkundige Kring van het Land van Waas te Sint-Niklaas. Sint-Niklaas: Oudheidkundige Kring van het Land van Waas.
- Van den Bossche, J. (2026). Wat voorafging. In: Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, 64, 1, s.p.
- Van der Gucht, A. (1980). Katalogus van de kaartenverzameling. Sint-Niklaas: Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas.
- Van der Gucht, A. (1994). Mercator in de verzamelingen van de Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas. In: Gerard Mercator. Cartograaf 1512-1594. Brussel, Antwerpen en Sint-Niklaas: Gemeentekrediet, Koninklijke Bibliotheek Albert I, Museum Plantin-Moretus en Mercatormuseum, pp. 133-151.
- Vannieuwenhuyze, B. (2026). De kaartenverzameling van de Dokter Van Raemdonckstichting. In: Openbaar Kunstbezit Vlaanderen, 64, 1, s.p.
- Van Raemdonck, J. (1869). Gérard Mercator. Sa vie et ses oeuvres. Sint-Niklaas: E. Dalschaert-Praet.
Noten
- Van der Gucht 1994, 134.
- Zie www.vlaanderen.be/cjm/nl/cultuur/cultureelerfgoed/erkenningen/topstukken (geconsulteerd op 26 januari 2026).