Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren (door Agata Dierick en Dieter Van Hassel, 2025)
Adres en contactgegevens
Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA)
Bezoekadres: Leuvensesteenweg 13, 3080
Tervuren, België
E-mailadres: crc@africamuseum.be
Websites: www.africamuseum.be/nl (centrale website); www.archives.africamuseum.be (archiefdatabank)
Geschiedenis van het museum
De Wereldtentoonstelling van 1897 te Brussel luidde het begin in van wat later het AfricaMuseum zou worden. Koning Leopold II bracht namelijk het koloniale luik van deze tentoonstelling onder in het Koloniënpaleis (het huidige Afrikapaleis) om zijn koloniale plannen bij investeerders en de Belgische bevolking te promoten. Een jaar later veranderde deze tijdelijke tentoonstelling in het eerste permanente museum (en wetenschappelijk instituut) rond Congo. Al snel zou het museum echter te klein blijken voor de snelgroeiende collecties. In 1910 huldigde koning Albert I het nieuwe Museum van Belgisch-Kongo in. Het museum veranderde hierna nog tweemaal van naam: in 1952 werd het omgedoopt tot Koninklijk Museum voor Belgisch-Kongo en na de Congolese onafhankelijkheid in 1960 tot Koninklijk Museum voor Midden-Afrika. In de volksmond staat het sinds de renovatie van 2018 bekend als het AfricaMuseum. Het vernieuwde museum poogt een forum te zijn voor studie, educatie en dialoog over de vroegere, huidige en toekomstige samenlevingen en natuurlijke omgeving in Centraal-Afrika.
Omvang en profiel van de kaartencollecties
De kaartencollectie van het KMMA bestaat uit twee luiken: een historische kaartencollectie van ‘oudere’ items met daarnaast een omvangrijke collectie kaartmateriaal die door het departement Aardwetenschappen wordt beheerd.
De historische kaartencollectie telde tot de jaren 1970 slechts een honderdtal kaarten. Deze werden sporadisch aangevuld met giften en een aantal grotere kaartensets. Eind jaren 1990 werden nog enkele zeldzame oude en waardevolle kaarten toegevoegd. In totaal omvat de collectie nu ongeveer 3.500 hoofdzakelijk administratieve, topografische en thematische kaarten. Het gaat daarbij voornamelijk om gedrukte, losbladige kaarten daterend van de late vijftiende tot het midden van de twintigste eeuw, al bezit het KMMA ook een dertigtal atlassen, een honderdtal wandkaarten en een globe. Ongeveer vijfhonderd van de 3.500 kaarten dateren van vóór de Koloniale Conferentie van Berlijn (1884-1885). De overige items zijn van recentere aard, waarbij de hoofdmoot uitgegeven werd tijdens de koloniale periode (1908-1960). Een aanzienlijk aantal historische archieffondsen bevat daarnaast ook nog handgetekende kaarten.
De kaartencollectie van het departement Aardwetenschappen telt meer dan twintigduizend kaarten over (Centraal-)Afrika. Het gaat om administratieve en thematische kaarten, waarvan een groot aantal geologische kaarten zijn. Ook maken ongeveer driehonderdduizend luchtfoto’s uit het midden van de 20ste eeuw deel uit van deze collectie. Deze werden als basis gebruikt om de geografische kaarten van Congo, Rwanda en Burundi te maken. De kaartencollectie van dit departement groeit door projectwerking en interne productie nog verder aan.
Toegankelijkheid van de kaartencollecties
De kaartencollecties van het KMMA zijn via diverse portalen toegankelijk. Ten eerste kan gebruik gemaakt worden van Cartesius (www.cartesius.be), een geografisch zoekportaal voor kaarten, plattegronden en luchtfoto’s van België en Midden-Afrika bewaard in verschillende Belgische instellingen (ARA, KBR, KMMA en NGI). Via dit portaal kan men nagaan welk gebied een oude kaart bestrijkt op een hedendaagse onderlegger.
De Geocatalogus van het KMMA zag het levenslicht in het kader van het GeoKivu-project (2016-2018) en had tot doel de regionale en lokale kennis op het gebied van de aardwetenschappen en geografie te verrijken (https://geocatalogue.africamuseum.be). Dit initiatief is ook genomen om de archieven van Afrikaanse partnerinstellingen toegankelijk te maken en deze instellingen tegelijkertijd meer zichtbaarheid te geven.
In totaal bevatten de Geocatalogus en de algemene catalogus van het KMMA de metagegevens van bijna dertigduizend documenten die zijn gearchiveerd in de Democratische Republiek Congo (Centre de Recherche en Sciences Naturelles in Lwiro (CRSN), Institut Géographique du Congo (IGC), Université Officielle de Bukavu (UOB), Musée géologique de Bukavu en Institut Supérieur pédagogique de Bukavu (ISP)), evenals in Burundi (Office Burundais des Mines et Carrières).
Binnen afzienbare tijd wenst het KMMA zijn kaartencollecties beter toegankelijk te maken. Hiertoe zal ingezet worden op de controle en aanvulling van de metadata van de kaarten, maar evenzeer op georeferentiëring zodat gerichtere zoekopdrachten mogelijk zijn. De digitale beelden zullen evenzeer beschikbaar gesteld worden via het IIIF-protocol (International Image Interoperability Framework) om de uitwisselbaarheid ervan te bevorderen.
Enkele bijzondere stukken
De wandkaart van Afrika van de hand van Willem Blaeu uit 1644 werd in 1950 aangekocht uit privébezit en is de enige van slechts negen gekende wandkaarten die niet in Amsterdam maar in Antwerpen werd geproduceerd. De kaart is rijkelijk versierd: aan weerszijden worden acht groepen van Afrikaanse inwoners afgebeeld, terwijl onder de kaart twaalf panoramische gezichten van Afrikaanse steden worden getoond. Rond dit alles zijn dan nog verklarende teksten in het Latijn (links), Nederlands (onderaan) en Frans (rechts) aangebracht, die heel gedetailleerd de geografie, natuur en bevolking van Afrika
beschrijven.1
Naast deze kaart bezit het museum ook een wereldbol of globe de cabinet, getekend door H. Renaud en uitgegeven in 1846 door Philippe Vandermaelen, oprichter van het Institut géographique de Bruxelles en de belangrijkste Belgische kaartenuitgever van de negentiende eeuw. Het exemplaar van het KMMA is één van de enige drie die gekend zijn. De andere twee bevinden zich in het National Maritime Museum te Greenwich (1835) en het Koninklijk Paleis te Laken bij Brussel (1839). De wereldbol in kwestie heeft een statief van mahoniehout met een koperen meridiaan en een horizonring. Helaas is hij langdurig blootgesteld aan licht en mogelijk ook veelvuldig aangeraakt, waardoor het noordelijk halfrond beschadigd en onleesbaar is geworden. De leesbaarheid van het zuidelijk halfrond wordt dan weer bemoeilijkt doordat de horizonring aan de evenaar zich slechts negentig centimeter boven de grond bevindt.2
Literatuur
- Bodenstein, W. (2017) Kaarten van Afrika. Tervuren: Koninklijk Museum voor Midden-Afrika.
Noten
- Bodenstein 2017, pp. 84-88.
- Bodenstein 2017, pp. 201-203.