Tijdschrift voor de Geschiedenis van de Kartografie in Nederland

Caert-Thresoor homepage

Kaartcollecties in Nederland 2009-

Deze rubriek beschrijft kaartenverzamelingen in Nederland respectievelijk kaartenverzamelingen met veel Nederlands materiaal. Tips kunnen gemaild worden aan Martijn Storms (m.storms@library.leidenuniv.nl)


Tot op heden zijn in deze rubriek de volgende collecties behandeld:


Caert-Thresoor 35e jaargang 2016, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Brabant-Collectie, Universiteitsbibliotheek Tilburg (door Emy Thorissen, met medewerking van Lieja Stalpers)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Library Building (niveau 0), Warandelaan 2, 5037 AB Tilburg
Postadres: Postbus 90153, 5000 LE Tilburg
Contactpersonen: Emy Thorissen en Lieja Stalpers
E-mailadres: brabant@uvt.nl
Websites: www.brabantcollectie.nl en www.brabantinkaart.nl

Toegankelijkheid

De Brabant-Collectie is gehuisvest in de Universiteitsbibliotheek Tilburg. Op niveau 0 bevinden zich de collectie (in open en gesloten magazijnen), het informatiepunt en de raadpleegruimte. Tijdens de openingstijden, maandag tot en met vrijdag van 9.00 uur tot 17.00 uur, is er een permanente bezetting van dit informatiepunt en kunnen ter plaatse kostbare en bijzondere werken worden ingezien. Op zaterdag en zondag is de Brabant-Collectie alleen als studiezaal opengesteld en kunnen boeken en tijdschriften in de open openstelling geraadpleegd en worden uitgeleend. Een lenerspas is gratis verkrijgbaar voor onze gebruikers. De kaartencollecties maken deel uit van de Topografisch-Historische Atlas (THA) en worden bewaard in het depot. De kostbaarste atlassen bevinden zich in de kluis en het tresor. Ook in het externe magazijn van de Theologische Faculteit worden kartografische materialen opgeslagen. In de open opstelling staan veelal kartografische naslagwerken, topografische, historische atlassen en facsimile's. De kaarten en atlassen zijn – onder toezicht – in te zien in raadpleegruimte (L 05). Losse kaarten zijn aan te vragen bij het Informatiepunt met behulp van de vindplaatsen, die te vinden zijn in de THA-databank. De atlassen zijn op te vragen via de catalogus WorldCat Discovery.

Omvang

De verzameling kartografie bestaat uit de volgende onderdelen:
1. Bijna achthonderd losse kaarten betreffende Noord-Brabant. De kaartcollectie omvatzowel manuscriptkaarten (op perkament of papier) als gedrukte kaarten (op papier)en is ontsloten aan de hand van vier tijdsperiodes: Hertogdom Brabant (tot 1648), Generaliteitsland Brabant (1648-1795), Bataafs Brabant (1795-1815) en Provincie Noord-Brabant (1815-ca.1940). Deze kaarten zijn intussen hoogwaardig gedigitaliseerd. Daarnaast beschikt de Brabant-Collectie over honderden kaarten buiten Nederland, maar deze zijn nog niet ontsloten.
2. Vijftien wandkaarten, waarvan twee van de XVII Provinciën der Nederlanden en de overige zijn Brabants. Het absolute pronkstuk is de Roman-Visscher-kaart (1661).
3. Collectie Van der Heijden bestaande uit maar liefst 238 kaarten van de XVII Provinciën der Nederlanden tussen 1548-1794 en 45 atlassen en boeken, die naast kaarten der XVII Provinciën ook een groot aantal andere Nederlandse kaarten bevatten. De losse kaarten en de Brabantse kaarten in de atlassen zijn onlangs gedigitaliseerd.
4. Collectie Chrispeels: 108 kaarten met betrekking tot Zuidelijke Nederlanden. Deze collectie is eveneens ontsloten en gedigitaliseerd.
5. Bijna 350 atlassen van de Brabant-Collectie en Theologische Faculteit, slechts ontsloten op boekniveau.
6. Ongeveer vijftig losse kaarten van de Theologische Faculteit, ontsloten in het GGC, maar niet beschikbaar in de eigen catalogus en niet gedigitaliseerd.
7. Circa dertig Leo Belgici, beschreven en gedigitaliseerd.
8. Duizenden prospecten, stadsplattegronden, vestingwerken en nieuwskaarten.
9. Kartografische literatuur (twintigste-en ééntwintigste-eeuwse naslagwerken, topografische-, historische atlassen en facsimile's) is ruim vertegenwoordigd.

Profiel

De Brabant-Collectie is voortgekomen uit het in 1837 in 's-Hertogenbosch opgerichte Provinciaal Genootschap van Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant. Het Genootschap had als doel het verzamelen van bronnenmateriaal met betrekking tot geschiedenis van het oude hertogdom Brabant en de pas net ontstane provincie Noord-Brabant. Deze van oorsprong historische collectie is nu eigendom van de provincie Noord-Brabant en is vanaf 1986 bij de Universiteitsbibliotheek Tilburg in beheer gegeven.
De Brabant-Collectie is te typeren als een wetenschappelijke bibliotheek met een omvangrijke museale tekeningen- en prentencollectie. De Brabant-Collectie bestaat uit boeken, tijdschriften, kranten, handschriften, tekeningen, prenten, kaarten en foto's. De zwaartepunten liggen op het terrein van (lokale) geschiedenis, kunstgeschiedenis, volks- en heemkunde, historische geografie, genealogie, heraldiek en archeologie. Naast Brabantse drukken en kartografie is ook de Brabantse fotografie een speerpunt van de Brabant-Collectie.
Helaas heeft de Brabant-Collectie de oudste kaart van Brabant niet in haar bezit. Ze beschikt wel over een overzichtskaart van het Hertogdom Brabant uit circa 1540, een houtsnede van Sebastiaan Munster. Noemenswaardig is zeker de Roman-Visscher-kaart, een uniek kartografisch topstuk. De wandkaart van Brabant van Zacharias Roman (1595 - ca. 1675) en Nicolaas Johannes Visscher (1618 – 1679), getiteld Ducatus Brabantiae novissima descriptio per Nicolaum Ioa. Visscherum is het belangrijkste kartografische overzichtswerk van Brabant uit de zeventiende eeuw en een bijzondere kunstuiting uit de Gouden Eeuw. De kaart is het meest volledige exemplaar dat tot nu toe bekend is en daardoor cultureel van onschatbare waarde. In 1983 werd de kaart met financiële steun van de Provincie Noord-Brabant en het Provinciaal Anjerfonds Noord-Brabant verworven door het Provinciaal Genootschap. De hoofdkaart is uit twaalf bladen samengesteld met aan de bovenrand een titelstrook. Aan de zijborders is de kaart voorzien van veertien Brabantse stadsgezichten. Aan de benedenrand is een beschrijving van het Hertogdom Brabant in het Nederlands en Frans geplakt. De totale afmeting van de wandkaart bedraagt 167 x 217 cm.
Een ander bijzonder object is de samengestelde Ottens-Atlas, bestaande uit de Atlas der Nederlanden (zes delen met maar liefst uit 456 kaarten, plattegronden, vestingen, stads- en dorpsgezichten) en de Wereld-Atlas (twee delen met 190 kaarten). De voorkeur van de samensteller(s) ging uit naar kaarten van Nederlandse uitgevers. Als deze niet voorhanden waren, week men uit naar Duitse uitgevers zoals Seutter en Homann. Deze keuze duidt erop, dat de atlas midden achttiende eeuw is samengesteld.
Van groot belang voor onze regionale geschiedenis is de manuscriptkaart, die rechtstreeks voert naar het slagveld van Waterloo op 18 juni 1815. De kaart draagt als titel Sketch of the country between Roermonde and Schyndel by D. Paterson. De eigenlijke kaart (bestaande uit vier delen) heeft een afmeting van ca. 54 x 76 cm.

Beeldbank en websites

Het grootste deel van de Brabantse kaarten is te vinden in de Databank Topografisch-Historische Atlas via www.brabantcollectie.nl. De resolutie van de medio jaren '90 vervaardigde afbeeldingen is laag. Verder worden deze afbeeldingen ook getoond via het portaal Thuis in Brabant (www.thuisinbrabant.nl). Ongeveer vierhonderd Brabantse kaarten zijn te bekijken op de website www.brabantinkaart.nl. De beschrijvingen van de Brabantse kaarten zijn intussen verbeterd, de collecties Van der Heijden en Chrispeels zijn volgens een aangepast beschrijvingsmodel ontsloten en alles is gescand. Naar verwachting wordt dit materiaal medio 2017 toegankelijk via de Brabant Cloud (www.brabantcloud.nl). Bekijk verder de blogs brabant-collectie.blogspot.nl en jubileumjaarbc.blogspot.nl: zoek op trefwoord 'kaarten'; 'cartografie'; 'Roman-Visscher kaart'.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 35e jaargang 2016, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Universiteitsbibliotheek Nijmegen (door Robert Arpots & Eefje Roodenburg)

Adres en Contactgegevens

Postadres: Postbus 9100, 9100 HA Nijmegen
Bezoekadres: Erasmuslaan 36, 6525 GG Nijmegen
Website: http://www.ru.nl/ubn/bibliotheek/bijzondere-collecties/ Contactpersoon: Robert Arpots
E-mail: robert.arpots@ubn.ru.nl
Contact en raadpleging bibliotheek: http://www.ru.nl/ubn/askyourlibrarian/askyourlibrarian_ep
Telefoon: (024) 3612436

Toegankelijkheid

Materiaal uit de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Nijmegen wordt geraadpleegd in de Leeszaal Bijzondere Collecties. De Leeszaal Bijzondere Collecties is voor het publiek geopend van maandag tot en met vrijdag van 11:00 uur tot 17:00 uur. Bezoekers dienen zich in de Leeszaal Bijzondere Collecties te legitimeren met een lenerspas van de Universiteitsbibliotheek Nijmegen of met een geldig identiteitsbewijs. Gebruikers mogen het materiaal niet fotograferen. Verzoeken om scans kunnen worden ingediend bij de balie van de Leeszaal Bijzondere Collecties. De hele collectie is toegankelijk via de online publiekscatalogus, Picarta en Worldcat. De conservator verstrekt op afroep extra informatie en helpt, waar mogelijk, met het zoeken naar de juiste kaart.

Omvang

De Universiteitsbibliotheek Nijmegen bezit geen aparte kaartencollectie. De Bijzondere Collecties zijn bovendien nog niet thematisch of systematisch ontsloten. Het is dus niet bekend hoeveel atlassen er in de collectie voorkomen of hoeveel kaarten er voorkomen in de werken die gedrukt zijn vóór 1801. Een zoekactie op de bibliografische toevoeging "'krt'" levert 692 treffers op van gedrukte werken vóór 1801 waar kaarten en plattegronden in te vinden zijn. Tot de treffers worden ook de atlassen gerekend en dus is de collectie kaarten in boeken van vóór 1801 een veelvoud van 692. Kaartmateriaal kan als gevolg van de beperkte ontsluiting alleen gevonden worden door zoeken op titel van de atlas of de titel van het boek met één of meer kaarten. Voor het negentiende-eeuwse materiaal kan zelfs niet geschat worden wat er mogelijk aanwezig is aan kaarten of plattegronden. Een zoekactie op het trefwoord "'atlassen'" levert slechts 82 treffers op, vervuild met atlassen over bijvoorbeeld huidziekten.

Profiel

De collectie van de Universiteitsbibliotheek Nijmegen is tot ca. 1955 vooral gegroeid door schenkingen. Van ca. 1975-2000 groeide de collectie fors door de aankoop van de kloostercollecties, de collectie van het Kleinseminarie Apeldoorn, de collectie van het Nijmeegse Canisius College en de collectie van de Nederlandse Dominicanen. Het in de Universiteitsbibliotheek aanwezige kaartmateriaal stamt dus voornamelijk uit de vroege schenkingen en uit bovengenoemde aankopen. Er bestond en bestaat geen gericht verzameldoel. Hoewel helaas niets gezegd kan worden over het totaal aantal atlassen, kunnen wel enkele van de bekende worden opgesomd. De Universiteitsbibliotheek Nijmegen bezit Blaeus Grooten atlas (Van der Krogt 2:621) mét Blaeu-kastje, een schenking uit de jaren vijftig; Toonneel der steden van de Vereenighde Nederlanden (Van der Krogt 43:121A.1); Toonneel der steden van 's konings Nederlanden (Van der Krogt 43:121A.1); G.M. Seutter, Atlas novus sive tabulæ geographicæ totius orbis faciem (Augsburg, ca. 1745); Atlas nouveau, contenant toutes les parties du monde (Amsterdam, Covens & Mortier, ca, 1770; Koeman C&M 9); Mercator, Atlantis novi pars secunda (Amsterdam, 1638; Van der Krogt 1:401.2Ab); J. Homann, Kleiner Atlas von fünfzig auserlesenen Land-Charten (Nürnberg, ca. 1730); J. Homann, Atlas compendiarius (Nürnberg, 1753); J. Homann, Atlas mathematico-historice delineatus (Nürnberg, 1762); Ortelius, Theatrum orbis terrarum (Antwerpen, 1595); Nieuwen atlas, ofte werelt beschryvinge ende volkome afbeeldinge van verscheyde Coninckrycken dl.2 (Amsterdam, 1638; Van der Krogt 1:431.2A); H. Chatelain, Atlas historique dl.1 (Amsterdam, 1705; Koeman Cha 1); Nieuwe en beknopte hand-atlas (Amsterdam, Tirion, 1754); Nieuwe en beknopte hand-atlas (Amsterdam, Tirion, ca. 1769; Koeman Tir 4 (variant)); J. Köhler, Descriptio orbis antiqvi in XLIV. tabulis exhibita (Nürnberg, ca. 1720); Ptolemaeus, Tabulae geographicae orbis terrarum veteribus cogniti (S.l., 1695) alsook de uitgave van Utrecht, 1698; drie edities van de Nieuwe geographische en historische atlas, van de Zeven Vereengde Nederlandsche Provintien (1740, ca. 1745 en 1766) en de Nieuwe astronomische geographische en historische zak en reis atlas (Amsterdam: Baalde, 1770); Compleete zak-atlas van de zeventien Nederlandsche provincien (Amsterdam, 1785). Kaarten en plattegronden komen verder vaak voor in Bijbels en reis- en plaatsbeschrijvingen. Zo bevindt de oudste kaart in de Universiteitsbibliotheek Nijmegen zich in de zogeheten "'Vorstermanbijbel'" (Antwerpen 1528). In veel oude drukken die de beschrijving van een stad of streek als onderwerp hebben, komen kaarten voor van de regio waartoe de betreffende stad behoort alsook een plattegrond van de stad. Dit soort boeken doorbladeren, levert regelmatig de pijnlijke en teleurstellende ontdekking op: vaak blijkt dat de kaarten er uit zijn gesneden. De Universiteitsbibliotheek Nijmegen wil de kaarten in atlassen en overige gedrukte werken graag zodanig ontsluiten dat onderzoekers antwoord kunnen krijgen op bijvoorbeeld de volgende vragen: over welke gebieden gaan de kaarten, welke kaarten zijn handgekleurd, wie zijn de tekenaars en de graveurs en de uitgevers; hoe zijn de aantallen verdeeld over de verschillende eeuwen en over de verschillende plaatsen (landen) van uitgave. Helaas ontbreken daartoe de financiële middelen. De vroegere bibliotheek van het Instituut Sociale Geografie bezat overigens een aantal losse, ongecatalogiseerde twintigste-eeuwse kaarten. Een gedeelte daarvan is in het begin van de eenentwintigste eeuw overgedragen aan de Universiteitsbibliotheek Utrecht.

Website/Beeldbank

De Universiteitsbibliotheek Nijmegen digitaliseert al een aantal jaren het erfgoed met een Zeutschel 14000 volgens de Metamorfoze-normen. Digitaal beschkbaar zijn bijvoorbeeld, de:
- Atlas nouveau (Amsterdam: Covens & Mortier, ca.1770);
- Nieuwe en beknopte hand-atlas (Amsterdam: Tirion, 1754);
- Nieuwe geographische en historische atlas, van de Zeven Vereengde Nederlandsche Provintien (Amsterdam, Hendrik de Leth 1766);
- Nieuwe geographische Nederlandsche reise- en zak-atlas (Amsterdam: J. Sepp, 1773);
- Nouvel atlas des enfans (Amsterdam en Leiden: Van Gulik en Honkoop, 1799).
Gedigitaliseerd materiaal, intussen al ongeveer 3000 delen, is het makkelijkst terug te vinden met behulp van de Voortgangslijst. De Voortgangslijst is te vinden op de website van de Bijzondere Collecties, onder de rubriek digitalisering.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 35e jaargang 2016, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Archief Delft (door Annika Hendriksen)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Oude Delft 169, 2611 HB Delft (tot medio 2017)
Telefoon: 015 - 260 23 58
E-mailadres: archief@delft.nl
Websites: www.archief-delft.nl

Toegankelijkheid

Archief Delft is nu nog gevestigd in een monumentaal pand in het centrum van Delft. Medio 2017 zal het archief (zowel de depots als de studiezaal) verhuizen naar nieuwbouw in de Harnaschpolder. De studiezaal is geopend van dinsdag t/m donderdag van 9.00 tot 17.00 uur, maar gezien de aankomende verhuizing en de voorbereidingen daarop is het raadzaam om voor een bezoek de website te raadplegen of contact op te nemen over de raadpleegbaarheid van stukken. In de studiezaal kan men archiefstukken en bibliotheekmateriaal aanvragen. Tevens is hier het volledige aanbod gedigitaliseerd beeldmateriaal te raadplegen, ook dat wat – onder meer als gevolg van auteursrechtelijke beperkingen – niet online te zien is. Voor reeds gedigitaliseerd materiaal geldt in het algemeen dat het origineel omwille van de kwetsbaarheid niet ter inzage wordt gegeven. Voor specifiek onderzoek kan een uitzondering worden gemaakt. Voor gebruik van de studiezaal en raadpleging van originele stukken is een eenmalige registratie verplicht. De bezoeker ontvangt dan een gratis pas die bij een volgend bezoek toegang geeft tot de studiezaal en de diensten.

Omvang

De beeldcollectie omvat vermoedelijk zo'n 600 kaarten, plattegronden en verwante objecten, en daarnaast circa 5.000 ontwerptekeningen en calques. Doordat grote delen van de collectie nog niet of nauwelijks ontsloten zijn, is dit een schatting. Het geregistreerde deel van de beeldcollectie bevat momenteel zo'n 4.000 prenten en tekeningen en bijna 68.000 foto's van topografische aard. Het archief beheert daarnaast nog zo'n 30.000 bouwtekeningen en in de studiezaal zijn sinds kort de gedigitaliseerde bouwvergunningen van de gemeente Delft vanaf 1880 tot 1 oktober 2010 te raadplegen.

Profiel

Archief Delft verzorgt de uitvoering van de aan de gemeentearchivaris opgedragen taken voor de gemeente Delft en ten dele voor de gemeenten Midden-Delfland, Pijnacker-Nootdorp en Rijswijk. Vanouds was de archiefbewaarplaats van Delft in het stadhuis. Bij de stadsbrand in 1536 en de stadhuisbrand in 1618 zijn een aantal archieven verloren gegaan. In 1859 werd Mr. J. Soutendam tot eerste "stadsarchivarius" benoemd. Hij stelde de eerste inventarissen samen en voegde vele prenten, tekeningen en kaarten toe aan de collectie. In 1896 werd hij opgevolgd door mr. dr. H.S. Veldman. Van zijn hand zijn de catalogi van de Topographischen Atlas en van de Historischen Atlas te Delft uit 1898, waarin circa 2500 prenten en tekeningen zijn beschreven. Zeer waardevol, omdat dit het oudste overzicht is van de collectie van de 'Historisch-Topografische Atlas', nu de collectie Beeld en Geluid genoemd. De prenten tekeningenverzameling, waaronder ook kaarten en plattegronden, dankt een deel van zijn rijkdom aan Pieter Matthijs Beelaerts, die in 1892 een groot deel van zijn collectie tekeningen, kaarten, plattegronden en portretten uit Delft en Delfland vermaakte aan het stadsarchief. Sindsdien is de verzameling continu uitgebreid met beeldmateriaal uit gemeentelijke en particuliere archieven alsmede met schenkingen en aankopen. Van ingrijpende veranderingen in het stadsbeeld worden naast foto's nog steeds tekeningen en prenten van hedendaagse kunstenaars verzameld. De oudste kaarten in de beeldcollectie, de manuscriptkaarten, gaan terug tot de zestiende eeuw en zijn onder meer afkomstig uit het Oud-archief der stad Delft (1246- 1795). Dergelijke kaarten maakten vaak onderdeel uit van een procesvoering of stonden in dienst van belastinginning en werden veelal gemaakt door 'geadmitteerde' landmeters. Eén van hen was Jan Jansz. Potter, landmeter van het Hoogheemraadschap van Delfland. Hij vervaardigde onder meer de kaart-figuratief van de Madelanden in 1567 en diverse kaarten in het kaartboek van het Delftse Weeshuis. Andere kaartboeken in de collectie zijn die van het Oude en Nieuwe Gasthuis uit de zestiende eeuw (landmeter Matthijs Jorisz. Been) en uit de zeventiende eeuw (landmeter Joan van Beest), een zestiende-eeuws kaartboek van het Meisjeshuis (landmeter Matthijs Jansz. Been), het kaartboek uit 1611 van het Leprooshuis (Van der Houck) en de negentiende-eeuwse kaartboeken van het Meisjeshuis en van het Weeshuis. Het kleinste kaartboek in de collectie is een kopie uit 1685 uit het Caert-Bouck vande landen toekomende den boedel van Ioff. Clara van Sparwoude, met opmetingen door de landmeters Duyndam, Klinckaert en Van Beest. Mogelijk is het origineel verloren gegaan maar ondanks de beperkte afmetingen (10,5 x17 cm) is het als bron goed te gebruiken. Van Joan van Beest bezit het archief tevens diverse losse kaarten. Een opmerkelijke kaart in de collectie is de kaart van Coenraet Oelensz uit circa 1550 die de Vliet weergeeft van Delft tot aan Leiden. Het is een kaart in vijf delen die in volle lengte bijna 6 meter beslaat. Deze werd gemaakt naar aanleiding van een geschil dat speelde voor de Heemraden van Delfland over de bevaarbaarheid van de Vliet, reden waarom de wedden, de doorwaadbare plaatsen, en de diepten van de vaart staan aangegeven. Van de plattegronden van Delft is de 'Kaart Figuratief' de bekendste. Deze bijzonder gedetailleerde kaart meet 90x120 cm en is gemaakt in opdracht van Dirck Evertsz van Bleyswijck. Van de eerste staat uit 1678 is die van Archief Delft vooralsnog het enige bekende bewaard gebleven exemplaar. In 1703 verscheen de tweede (bijgewerkte) staat, herkenbaar aan het 'nieuwe' Armamentarium tussen Oude Delft en Geer. De beeldcollectie bevat enkele oudere stadsplattegronden, zoals van Guicciardini, Braun en Hogenberg, Hondius, Janssonius en Merian. Het beeld op deze plattegronden verschilt sterk van latere exemplaren. Oorzaak was de ontploffing van het kruithuis in 1654, waarbij een deel van het noordwesten van de stad werd weggevaagd. Latere stadsplattegronden zijn er onder meer van De Wit, Covens en Tirion en tonen op die plek de Paardenmarkt. Ook herbergt de collectie enkele kaarten van (het Hoogheemraadschap) Delfland, waaronder herdrukken uit 1648 naar de kaart van Delfland uit 1611 van Floris Balthasars en verschillende versies (gedrukt op zijde, ingekleurd) van de bekende overzichtskaart van Cruquius uit 1712 (en 1750). In de negentiende eeuw volgen onder andere de kadastrale (minuut)kaarten en kaarten uit de archieven van Secretarie en Openbare Werken en ontwerpen door onder anderen Zocher en Poortman. Uit de twintigste eeuw stammen enerzijds de huisnummerkaarten en overige 'gemeentelijke' kaarten en anderzijds diverse stadsplattegronden voor hoofdzakelijk recreatief gebruik. Daarnaast zijn er nog diverse situatietekeningen, waarin een beperkt gebied van de stad of omgeving is vastgelegd. Tenslotte bevat de beeldcollectie nog een klein aantal atlassen zoals van Blaeu, De Wit en Goos en niet-Delftse kaarten zoals de Postkaart van Quack.

Beeldbank/websites

Via de site archief-delft.nl kunt u naar diverse websites waarop collectiedelen van Archief Delft wordt ontsloten. Aan vervanging van de inmiddels sterk verouderde beeldbank virtueeldelftslexicon.nl wordt gewerkt, zodat het beeldmateriaal (en in het bijzonder de grootformaten) beter digitaal raadpleegbaar wordt. Ook vindt u links naar de collectiesite collectie-delft.nl en naar historisch-gis.delft.nl/historischgisdelft (gesloten per 1 feb 2017), waar men via de kadastrale kaart van 1832 onderzoek kan doen naar percelen en panden in Delft in de periode 1585-1832, totdat de site Delft op de Kaart in werking treedt.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 35e jaargang 2016, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Universiteitsbibliotheek Vrije Universiteit Amsterdam (door Lida Ruitinga)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: De Boelelaan 1103, 1081 HV Amsterdam
Postadres: Universiteitsbibliotheek VU, De Boelelaan 1105, 1081 HV Amsterdam
Contactpersoon: drs A.H. (Lida) Ruitinga (conservator Kaarten en atlassen)
E-mailadres: a.h.ruitinga@vu.nl en vraag.ub@vu.nl Telefoon: 020-5985200 voor korte vragen aan de UB Websites: UB: ub.vu.nl/nl/index.aspx, Kaartenverzameling: ub.vu.nl/nl/collecties/kaartenverzameling/index.aspx en Geoplaza: geoplaza.vu.nl/cms/

Toegankelijkheid

De fysieke collectie van de Kaartenverzameling kan geraadpleegd worden via de UB-balie op de eerste verdieping van het Hoofdgebouw van de Vrije Universiteit.
Atlassen en kartografische literatuur kunnen elektronisch via de Catalogus gereserveerd worden; kaarten moeten bij de balie aangevraagd worden. Hiervoor geldt: wat voor 9.30 uur is aangevraagd, ligt na 12.00 uur klaar; wat voor 13.00 uur is aangevraagd, ligt na 15.00 uur klaar.
In de balieruimte bevinden zich studieplekken en kartografische naslagwerken in open opstelling. Er is een aparte leeszaal voor het raadplegen van bijzondere collecties. Voor de Kaartenverzameling gaat het hierbij om alle kaarten, oud en kwetsbaar materiaal uit de collectie atlassen en kartografische literatuur. Onder 'oud' verstaan we publicaties uitgegeven vóór 1900.
Studenten van de VU zijn automatisch (gratis) lid van de UB en kunnen lenen/raadplegen met hun collegekaart. Anderen kunnen – met geldige legitimatie – een lenerspas laten maken. Zie voor tarieven de website.
De openingstijden van de balie zijn van maandag tot en met vrijdag van 9.00-17.00 uur. In de loop van 2016 worden deze tijden uitgebreid. De collectie uit de e-Library is toegankelijk voor campusgebruikers. Anderen kunnen een gast-account aanvragen. De Beeldbank met oude kaarten is vrij toegankelijk. Geoplaza – het VU-portal voor GIS en Geodata – is eveneens vrij toegankelijk, maar er zijn beperkingen bij het gebruik van de data.
De bibliotheek beschikt over een Library Lab, waar groepsinstructie en presentaties gegeven kunnen worden.

Omvang

De fysieke collectie van de Kaartenverzameling omvat meer dan 60.000 kaarten. Het gaat hierbij om losse topografische en thematische kaarten en kaartseries van gebieden uit de hele wereld uit verschillende periodes. Ook behoren hiertoe 303 wandkaarten (schoolkaarten) en 45 globes. Daarnaast omvat de collectie ongeveer 5.500 atlassen. Hiertoe behoren topografische en thematische wereldatlassen en nationale en regionale atlassen, inclusief een collectie planliteratuur (streekplannen en ruilverkavelingsrapporten). De kartografische literatuur omvat 5.100 titels, inclusief 930 reisgidsen, waaronder oude Baedekers, en de belangrijkste kartografische tijdschriften. In de e-library van de UBVU zijn digitaal aangeschafte atlassen, kartografische literatuur en tijdschriften te raadplegen. 5.700 oude kaarten zijn toegankelijk via de Beeldbank. Daarnaast zijn 40 datasets en geodata van zes onderzoeks/onderwijsprojecten opgenomen in Geoplaza.

Profiel en deelcollecties

De collectie kan gekenschetst worden als een algemene collectie ter ondersteuning van onderwijs en onderzoek binnen de VU. Gezien de focus op het digitaal aanbieden van kaartmateriaal, is de aanschaf van gedrukte kaarten tot een minimum teruggebracht. Atlassen, literatuur en tijdschriften worden in toenemende mate digitaal aangeschaft. Gezien de behoefte wordt momenteel wordt vooral aandacht geschonken aan het ontsluiten van Nederlandse kaarten in de Beeldbank en op Geoplaza. Recentelijk zijn hier alle edities van de Topographische en Militaire Kaart der Nederlanden in opgenomen. Hierbij wordt veel aandacht geschonken aan de relatie tussen de collectie op papier en de digitale versie. Belangrijke deelcollecties zijn een bruikleencollectie van de Universiteit van Amsterdam met geologische kaarten en de Nugter-collectie die voornamelijk kaarten van Nederlands grondgebied bevat. Beide collecties zijn gedeeltelijk ontsloten. Uit de Mr. H. Bos-collectie zijn 276 items aanwezig met onder andere een hemelglobe van Blaeu.

Website/Beeldbank/Geoplaza

Op de website van de UBVU wordt het analoge en digitale aanbod van de Kaartenverzameling gepresenteerd door te klikken op Collecties -> Kaartenverzameling: literatuur, atlassen, kaarten, Beeldbank en Geoplaza. Ook praktische informatie is hier te vinden over de mogelijkheden ten aanzien van reproductie, fotograferen en dergelijke. De Beeldbank kan ook via Collecties -> Beeldbank geraadpleegd worden. Alle oude kaarten uit de collectie zijn in de Beeldbank opgenomen. Het betreft afzonderlijke kaarten, maar ook kaartseries en een atlas factice van 216 kaarten. Bij de series is, waar mogelijk, een bladindex opgenomen, waarop staat aangegeven welke bladen aanwezig zijn. Een afzonderlijk item in de Beeldbank is de Galérie agréable du mondeM.I>. Alle 3802 afbeeldingen uit 'Koeman's Atlantes Neerlandici, Volume IV-A1 en IV-A2, The Galérie agréable du monde by Pieter van der Aa (1728) / Peter van der Krogt and Hans Braat' uit 2012 zijn te bekijken, maar wel uitsluitend door campusgebruikers. De kaarten uit de Beeldbank kunnen in hoge kwaliteit bekeken worden en gratis gedownload (tiff-formaat, 300 dpi) via de knop Bestel afbeelding. Ook is het mogelijk te downloaden in lagere resolutie via de knop Download en te printen. VU Geoplaza biedt nog meer mogelijkheden. Gegeorefereerde kaarten en door de VU of door anderen samengestelde datasets kunnen hier bekeken worden op een ondergrond naar keuze (bijvoorbeeld Open Street Map of Google Satellite). Selecties kunnen worden gedownload en gebruikt worden voor GIS-toepassingen. Per set staat de toegankelijkheid aangegeven. Campusgebruikers hebben de meeste mogelijkheden. Geoplaza staat onder beheer van de UBVU en het VU SPINlab (Centre for research and education in Geo-Information).

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 34e jaargang 2015, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Bibliotheek Arnhem (door Ferry Reurink & Hans Timmerman)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Kortestraat 16, 6811 EP Arnhem
Postadres: Postbus 1168, 6801 ML Arnhem
Contactpersonen: Ferry Reurink en Hans Timmerman
E-mailadres: degelderlandbibliotheek@bibliotheekarnhem.nl
Websites: www.bibliotheekarnhem.nl/gelderland-bibliotheek.html en www.gelderlandinbeeld.nl

Toegankelijkheid

Sinds september 2013 is Bibliotheek Arnhem gevestigd in cultuurgebouw Rozet in Arnhem. De Gelderland Bibliotheek – onderdeel van Bibliotheek Arnhem – vormt hier in het souterrain samen met het voormalige Historisch Museum Arnhem het Erfgoedcentrum. Op een laagdrempelige wijze wordt hier de historie van Arnhem en omgeving gepresenteerd. In een zogenoemde verdiepende laag, die vooral bestaat uit de collectie van de Gelderland Bibliotheek, is er de mogelijkheid tot het verrichten van onderzoek en het raadplegen en (voor leden) lenen van Gelders materiaal. Het inzien van de deelcollectie 'oude drukken en handschriften' is in het Erfgoedcentrum ook mogelijk. Atlassen die tot de Gelderland Collectie behoren zijn te vinden in het Erfgoedcentrum (veelal topografische-, historische atlassen en facsimile's) en in de magazijnen van het Erfgoedcentrum. De kaartcollectie wordt bewaard in een extern depot en is grotendeels digitaal beschikbaar via www.gelderlandinbeeld.nl. Voor het raadplegen van het kaartmateriaal in ons extern depot is een afspraak noodzakelijk.

Omvang

De kaartcollectie van Bibliotheek Arnhem telt circa 550 kaarten. Van deze kaarten zijn 482 kaarten gedigitaliseerd, te weten 248 Gelderse kaarten en het overige deel van andere provincies. Een klein deel van de collectie (46 stuks) bestaat uit kaarten buiten Nederland. Deze zijn niet digitaal beschikbaar. Het aantal atlassen bedraagt bijna 300 banden, waarvan het overgrote deel uit de 20ste en 21ste eeuw. Ook de zeventiende tot en met de negentiende eeuw is met een aantal van ongeveer 25 atlassen vertegenwoordigd.

Profiel

De Openbare Bibliotheek in Arnhem opende op 1 oktober 1856 haar deuren voor het publiek. In deze nieuwe bibliotheek werden onder andere de boekencollecties van de stad Arnhem, het provinciaal bestuur (Gouvernement Gelderland), het Paleis van Justitie en het Arnhems Historisch Genootschap 'Prodesse Conamur' bijeengebracht. Deze collecties dienden oorspronkelijk voornamelijk als handbibliotheek van deze organisaties en bevatten veel literatuur over (Gelderse) geschiedenis, topografie en recht. Vooral de stadscollectie bestaat uit veel oude drukken, waaronder voormalig kloosterbezit, maar ook uit een deel van de in 1811 gesloten Gelderse Academie in Harderwijk. Uit laatstgenoemde collectie komt een fraai ingekleurde set van de Grooten Atlas en het Toonneel der Steden van 's Konings Nederlanden van de firma Blaeu. Een speciaal hiervoor ontworpen pronkkast is sinds de opening van het nieuwe Erfgoedcentrum in de publieksruimte te zien.
Naast de atlassen van Blaeu zijn in de eerste catalogus van de Arnhemse bibliotheek uit 1858 slechts een aantal geschiedkundige atlassen en een kleine veertig plattegronden, topografische kaarten en kaartboeken opgenomen. Door aanschaf en schenkingen is dit aantal een dikke twintig jaar later ongeveer verdubbeld. In de tussentijd zijn vooral veel (stads)plattegronden verschenen die door de bibliotheek zijn aangeschaft, zoals de gemeente-atlassen van J. Kuyper uit de jaren '60 en '70 van de negentiende eeuw. Ook schonk de Arnhemse drukker Nijhoff de nieuwste wandelkaarten, een rage in die tijd gezien de fraaie wandelgebieden in Arnhem en omgeving.
Een uitbreiding van de sectie "atlassen en kaarten" ontving de bibliotheek uit het legaat van de Arnhemse jurist en landelijk politicus mr. Willem Hendrik Dullert (1817-1881). Aardig zijn de kaarten die Dullert mogelijk door zijn werk als Tweede Kamerlid (1849-1881) in bezit heeft gekregen, zoals de Spoorwegkaart van de Nederlanden, België, Luxemburg, Noordelijk Frankrijk en Westelijk Duitschland uit 1872. Deze set bestaat uit acht bladen en is ontworpen door de heer Gerlach van Staatsspoorwegen en vervaardigd door steendrukker A.C. Nunnink uit Den Haag.
Bijzonder zijn een aantal manuscriptkaarten in de kaartcollectie van Bibliotheek Arnhem. Zo zijn er twee kaarten van dijkdoorbraken in het Gelderse Rivierengebied (uit 1809), een kaart van "het terrein tussen de Lek en Linge omtrent Culemborg" (1761) en een schetskaart van overlaten in de Linge. Een aantal van deze kaarten zijn afkomstig uit de voormalige collectie van Gouvernement Gelderland.
Het overgrote deel van de kaartcollectie van Bibliotheek Arnhem bestaat uit materiaal over de provincie Gelderland. Vooral na de oprichting van de Gelderse Bibliotheek in 1955 werd het reeds aanwezige Gelderse materiaal sterk uitgebreid, onder andere door het aanleggen van een topografische atlas van Gelderland, gericht op foto's en prentbriefkaarten van de provincie maar ook op topografisch kaartmateriaal.

Beeldbank en websites

Het grootste deel van de kaartcollectie van de Gelderland Bibliotheek is te vinden op de website www.gelderlandinbeeld.nl. Daarnaast zijn de kaarten vindbaar via www.collectiegelderland.nl. Op Gelderland in Beeld zijn echter niet alleen Gelderse kaarten te zien. Aangezien diverse kaartreeksen meerdere provincies beslaan, is er voor gekozen ook de kaarten van andere provincies te tonen. Vooral de provincies Zeeland, Noord-Brabant, Overijssel en Limburg komen daardoor vaker in de collectie voor. Kaarten uit de collectie die buiten het Nederlandse gebied vallen zijn niet gedigitaliseerd.
De gedigitaliseerde collectie bestaat hoofdzakelijk uit kaarten uit de achttiende eeuw en de negentiende eeuw. Vaak gaat het om kaartreeksen van rivieren en kanalen, polders en dijken. Een kaart uit 1765 toont bijvoorbeeld de oversteek van de geallieerden over de Rijn bij Lobith en Tolkamer in 1758, tijdens de Zevenjarige Oorlog. Daarnaast zijn er een aantal kaarten uit de zeventiende eeuw, waaronder een kaart van Wageningen en haar vestingwerken (met de Aernhemse- en Rheense Poort) uit 1648, het jaar waarin de Tachtigjarige Oorlog beëindigd werd.
Een opmerkelijke set kaarten van recenter datum zijn tien geallieerde militaire stafkaarten uit 1944. Vijf van deze kaarten zijn na de Slag om Arnhem (op 9 oktober en 2 november 1944) gevonden in straten in Oosterbeek door J. Erkens. De kaarten zijn deels beschadigd, voorzien van overblijfselen van moddervlekken en op één kaart is zelfs een afdruk van een autoband (een Britse Jeep?) zichtbaar. Totaal zijn er 482 gedigitaliseerde kaarten op de site te zien.
De eerder genoemde Atlas van Blaeu is als een afzonderlijk bestand opgenomen in Gelderland in Beeld en volledig via een Bookviewer raadpleegbaar. Het is mogelijk per band (vijftien in totaal) te zoeken en daarnaast zijn er indexen op plaats, land en kaart.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 34e jaargang 2015, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Koninklijke Bibliotheek (door Lia de Boer)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Prins Willem-Alexanderhof 5, 2595 BE Den Haag
Postadres: Postbus 90407, 2509 LK Den Haag
Website: www.kb.nl
Telefoon: 070-3140911
Contact: www.kb.nl/contact

Toegankelijkheid

De kartografie-collectie van de KB is ontsloten via de online publiekscatalogus (OPC) via WorldCatLocal, waarin in één keer alle gedrukte en digitale catalogi van de KB doorzocht kunnen worden, en via Delpher, waarin miljoenen full-tekst pagina's boeken, tijdschriften en kranten te vinden zijn. Kaarten en atlassen zijn alleen in de leeszalen in te zien; ze kunnen niet mee naar huis genomen worden. Boeken op het gebied van kartografie zijn beperkt uitleenbaar mits ze niet uitgegeven zijn in Nederland, of handelen over Nederland, of op één van de leeszalen zijn geplaatst. Er staan een 150-tal kartografische naslagwerken en zo'n 450 topografische, nationale, thematische en regionale (landen) atlassen in open opstelling op de Algemene Leeszaal en de Leeszaal van Nederland. Losse kaarten, boeken en atlassen van voor 1800 zijn alleen in de leeszaal van de Bijzondere Collecties raadpleegbaar.

Omvang

Tot 1880 telde de collectie kartografie ongeveer 2.500 kaarten, waaronder 3 portolanen op perkament, ongeveer 350 Nederlandse en 100 buitenlandse atlassen en 4 manuscriptatlassen. Van 1880-1945 kwamen zo'n 1.000 kaarten en enkele honderdenatlassen binnen. Na 1945 meer dan 9.000 kaarten, 10.000 (stads)plattegronden, 280 stokkaarten, 2.000 atlassen, waaronder ook diverse facsimile's, en zo'n 60 globes. Verder zijn in de boeken en tijdschriften van de KB-collectie een onbekend aantal kaarten te vinden.

Profiel

De oorsprong van de kartografie-collectie van de KB ligt in de stadhouderlijke bibliotheek van Willem V (1748-1806), waarin diverse kaarten en atlassen te vinden waren, zoals de stedenatlas van Joan Blaeu uit 1649 met daarin diverse plattegronden, vestingskaarten en oorlogstabletten (KW 395 B 14 [2]). Ook de Latijnse editie van de grootste wereldatlas ooit gepubliceerd, de 11-delige beroemde Atlas Major van Blaeu uit 1662 (KW 1046 B 1-11), komt hoogstwaarschijnlijk uit zijn verzameling.
Tijdens de Bataafse Republiek werd de bibliotheek van de naar Engeland uitgeweken stadhouder in 1798, tezamen met de boekerijen van een paar opgeheven staatscolleges omgezet in een Nationale Bibliotheek van Nederland. Van koning Lodewijk Napoleon (1806-1810) ontving de bibliotheek later het predicaat "Koninklijk".
In 1807 werd de kartografie-collectie flink uitgebreid met ±10.000 kaarten en atlassen uit de verzameling van Mr. Joost Romswinckel, maar de kaarten moesten helaas in 1858 op last van de regering bijna allemaal aan het Departement van Oorlog worden afgestaan. Later zijn deze grotendeels in het Nationaal Archief terechtgekomen. Gelukkig bleven de kostbare manuscriptkaarten en de atlassen in de KB achter, waaronder de Dauphin atlas (KW 129 A 24), een manuscript zeeatlas uit Frankrijk van 1538 opgedragen aan de Dauphin, de latere Franse koning Hendrik II (1547-1559).
In 1887 ontving de KB uit de nalatenschap van P.J.B.C. Robidé van der Aa een verzameling kaarten en atlassen, waaronder fraaie volledig ingekleurde zeventiende- en achttiende-eeuwse exemplaren van de Germania inferior van Nicolaes Visscher (KW 395 A 7) en de Nieuwe atlas< van Guillaume Sanson (KW 1792 A 16-18), alsook de negendelige Groote atlas van 1664 van Joan Blaeu (KW 1050 B 5-13). Ook de Atlas uit 1633 van Mercator en Hondius (KW 223 A 23-24) is een van de hoogtepunten uit deze collectie.
De vierdelige in verguld perkament gebonden Atlas van der Hagen (KW 1049 B 10-13) stamt ook uit deze erfenis. De toenmalige bibliothecaris M.F.A.G. Campbell noemde dit het meest bijzondere stuk van het legaat. De factise-atlas bevat meer dan 400 kaarten en prenten van verschillend formaat, gemaakt door onder andere Blaeu, Visscher, De Wit, Janssonius en Romeyn de Hooghe en is prachtig door Dirck Jansz van Santen met de hand ingekleurd. De kaarten werden eind zeventiende eeuw verzameld door de Amsterdams koopman Dirk van der Hagen. Deze atlas is door de KB gedigitaliseerd en in Het Geheugen van Nederland te raadplegen (zie beneden).
Sinds die tijd is de oude kartografie-collectie van de KB geleidelijk gegroeid door aankoop en geschenken. Noemenswaardig zijn in dit verband de twee meest recente aanwinsten van de collectie: In 2010 verwierf de KB een prachtig ingekleurd exemplaar van de eerste editie van de stedenatlas van Frederick de Wit uit 1698 (KW 1046 B 16), waarvan tot dan toe nog maar vier exemplaren bekend waren, met plattegronden van de belangrijkste (151) steden in Nederland en België. In 2012 werd hiervan door uitgeverij Lannoo een facsimile gemaakt met een inleiding door Marieke van Delft en Peter van der Krogt.
In 2013 werd Theatre, oft Toonneel des aerdt-bodems van Abraham Ortelius (Antwerpen 1571-1584) aangekocht (KW 1046 B 17). Deze atlas, waarvan de Latijnse editie een jaar eerder verschenen was, wordt beschouwd als één van de eerste moderne atlassen. In dit exemplaar zijn 53 fraai ingekleurde kaarten uit de gehele wereld met een volledig Nederlandse beschrijving op de achterkant opgenomen (eerste editie) en een aanvulling van 16 kaarten (tweede editie) met daarbij nog een derde en vierde aanvulling van 24 kaarten zonder tekst. Juist de aanwezigheid van deze Nederlandse teksten en de afwezigheid ervan op de laatste aanvulling-en maakt dit exemplaar zeldzaam en uniek.
Enkele andere topstukken uit de collectie van de KB zijn de Cosmographia uit 1482 van Ptolemaeus (KW 170 A 7), de maritieme atlas Le Neptune françois uit 1693 (KW 394 A 58 [1]), de Atlas nouveau van Sanson uit 1696 (KW 1744 A 20-21) en de Nieuwe atlas van dezelfde Sanson met 107 kaarten uitgegeven tussen 1650 en 1718 (KW 395 B 8), waaronder prachtige volledig ingekleurde stadsplattegronden en 26 oorlogskaarten over de Spaanse Successieoorlog (1702-1713) van de Haagse uitgever Anna Beek.
Het huidige aanschafbeleid richt zich vooral op verwerving van Nederlands materiaal. Ook worden oudere bijzondere stukken aangeschaft zoals de bovengenoemde atlassen van Ortelius en De Wit. In 1974 werd een vrijwillig Nationaal Depot ingesteld waarbij de KB van iedere uitgegeven publicatie in Nederland één exemplaar ging verzamelen. In dit kader worden alle nieuw uitgegeven kaarten en atlassen uit, maar ook óver Nederland in de collectie opgenomen. Op basis hiervan werd in het verleden de Bibliografie van in Nederland verschenen kaarten samengesteld.

Beeldbank en websites

Een drietal atlassen van de KB zijn gedigitaliseerd:
In 1998 werd ter gelegenheid van de jubileumtentoonstelling van de KB de Atlas Van der Hagen (ca. 1690), met kaarten en topografische afbeeldingen van de gehele wereld, gedigitaliseerd tezamen met de Atlas Beudeker (ca. 1750) van de British Library, met daarin kaarten en prenten over Nederland (www.geheugenvannederland.nl/?/nl/collecties/atlassen).
Verder zijn de bovengenoemde stedenatlas van De Wit (www.kb.nl/themas/atlassen/stedenatlas-de-wit) en de Orteliusatlas (www.kb.nl/themas/atlassen/atlas-ortelius) op de website van de KB te vinden.
Tezamen met diverse andere (erfgoed)instellingen in Nederland heeft de KB deelgenomen aan de digitalisering van de Atlas Schoemaker (www.geheugenvannederland.nl/nl/collecties/schoemaker). Hierin zijn ongeveer 2600 achttiende-eeuwse topografische afbeeldingen en beschrijvingen van Nederlandse plaatsen te vinden (www.geheugenvannederland.nl/?/nl/collecties/planos).
Op dit moment worden in samenwerking met ProQuest de oude drukken van de KB uit de periode 1450-1700 gedigitaliseerd en online toegankelijk gemaakt via het project Early European Books (eeb.chadwyck.co.uk/home.do). Al deze gedigitaliseerde materialen zijn via de catalogi te vinden. Informatie over de collectie oude atlassen: Marieke van Delft, e-mail: marieke.vandelft@kb.nl.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 33e jaargang 2014, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: RHC Groninger Archieven (door Mirjam de Jonge)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Cascadeplein 4, 9726 AD Groningen
Postadres: Postbus 30.000, 9700 RM Groningen
Telefoon: 050-5992000
Email: info@groningerarchieven.nl
Websites: www.groningerarchieven.nl en www.beeldbankgroningen.nl
Contactpersoon: Mirjam de Jonge

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Regionaal Historisch Centrum (RHC) Groninger Archieven is geopend op dinsdag van 9-21 uur, woensdag-vrijdag van 9-17 uur. In de maanden juli en augustus zijn de openingstijden: dinsdag-vrijdag van 9-17 uur. Voor extra openingstijden op zaterdag zie de website van de Groninger Archieven. Bij een eerste bezoek aan de studiezaal vragen wij om een eenmalige legitimatie. U krijgt dan een pasje dat u bij ieder volgend bezoek moet meenemen. Stukken kunnen in de studiezaal worden aangevraagd of tevoren per e-mail of via de website. Men kan maximaal 6 stukken tegelijk aanvragen. Het is toegestaan om foto's (zonder flits) te maken van niet-gescand archiefmateriaal. Tegen betaling kan men kopieën of scans laten maken. Archief-, beeld- en kaartmateriaal dat gescand is, wordt in beginsel niet in origineel ter inzage gegeven. Laptops en fototoestellen mogen mee naar binnen, voor jassen en tassen zijn kluisjes aanwezig.

Omvang

De verzamelingen van de Topografisch Historische Atlassen (THA) van het voormalige Rijks- en Gemeentearchief en die van de Groninger Archieven bevatten tezamen ca. 8.000 kaarten en daarnaast nog prenten en (technische) tekeningen.

Profiel

De kaartencollectie van de Groninger Archieven bevat kaarten van de provincie Groningen, of kaarten waar Groningen op afgebeeld staat zoals de Caerte van de Oostersche Zee of de kaart Belgium foederatum van Johannes de Ram, waarvan zowel het blad waarop de provincie Groningen staat als de complete kaart aanwezig is. De collectie bestaat uit drie delen, die op verschillende wijze tot stand zijn gekomen:

1. De collectie van het voormalige Rijksarchief in Groningen. Deze bestaat voor een groot deel uit kaartmateriaal afkomstig van de provincie Groningen. Dit betreft vooral kaarten en ook technische tekeningen die tot archieven behoren of behoord hebben. Met name de Provinciale Waterstaat heeft veel kaarten en technische tekeningen geleverd, maar ook kaarten uit andere archieven waren van oudsher in de catalogus van de THA opgenomen. Een belangrijke verzameling die in 1945-1946 door de provincie werd overgedragen betrof een atlas bevattende een "Verzameling van kaarten der landerijen in eigendom toebehorende aan de provincie van de Stad en Lande van Groningen" waarin onder andere 124 handgetekende landmeterskaarten zaten. Verder is er een kleine collectie van reproducties van oude kaarten uit verschillende collecties die in de jaren 1937-1941 op voorstel van de hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat J. Kooper gemaakt zijn bij wijze van werkverschaffingsproject. Daarnaast zijn er verzamelingen (gedrukte) kaarten van de provincie Groningen afkomstig van een tweetal kaartverzamelaars. Deze verzamelingen bevatten vooral kaarten, maar ook een aantal prenten. Naast losse kaarten bevat de verzameling een aantal atlassen, waaronder buitenlandse atlassen en zeeatlassen.

2. De collectie van het voormalige Gemeentearchief Groningen. Deze is in 1806 ontstaan, toen de gemeente de collectie kaarten uit de nalatenschap van de stadsbouwmeester, die door zijn familie werd geveild, kocht. Voor een deel kocht ze daarmee haar eigen archief terug, maar er zaten ook landmeterskaarten bij. In 1913 begon men met het beschrijven van de "kaarten en tekeningen op het bureau van de rentmeester van de stadsbezittingen" (de stad Groningen bezat grote gebieden in de Veenkoloniën). Hier horen ook de kaarten van de Stadslanden bij, de stadse pendant van de kaarten van de provincielanden. Ook is een heel aantal kladopmetingen bewaard gebleven, niet alleen van de stadlanden maar ook van de provincielanden. In 1927 werden alle kaarten, bouwkundige tekeningen c.a. betreffende Groningen en Ost-Friesland van C.H. Peters aangekocht. Deze collectie werd in de jaren daarna nog enkele malen aangevuld. Het Museum voor Oudheden (nu het Groninger Museum) besloot hun collectie kaarten en historische prenten aan het gemeentearchief in bruikleen te geven. Begin jaren '50 werd door het gemeentearchief besloten tot een verdere opbouw van een historisch topografische atlas, die ook foto's zou bevatten. De museumcollectie werd grotendeels in eigendom overgedragen, maar tekeningen en prenten met kunsthistorische waarde gingen terug naar het museum. De kaarten en historieprenten bleven echter bij het gemeentearchief. In de jaren '60-'80 zijn veel kaarten (en prenten) aangekocht. Hieronder ook veel gedrukte kaarten van de provincie Groningen. Samen met de collectie van het voormalige Rijksarchief bezitten de Groninger Archieven een collectie kaarten van de provincie die niet helemaal, maar wel bijna, compleet is. De collectie bevat ook kaarten afkomstig uit archieven, al is in een aantal gevallen het verband verloren gegaan. Behalve veel kaarten van de provincie zijn er ook stadsplattegronden. De belangrijkste is die van Egbert Haubois, een vogelvluchtkaart uit ca. 1635 die in de eeuwen daarna door veel kaartmakers is hergebruikt. De collectie in Groningen uitgeven (school)atlassen, waaronder veel Bosatlassen, is opgenomen in de bibliotheek.

3. Sinds de fusie in 2002 worden nieuwe aanwinsten opgenomen in een verzameling Groninger Archieven. Het betreft vooral schenkingen, een budget voor aankoop is er niet meer. Kaarten uit archieven worden niet meer in de (catalogus van de) kaartenverzameling opgenomen, maar blijven bij het archief waartoe ze behoren. Het is echter wel de bedoeling dergelijke kaarten op te nemen in de beeldbank.

Website/Beeldbank

De kaarten uit de collectie van het gemeentearchief staan inmiddels op de beeldbank: www.beeldbankgroningen.nl. De kaarten van het Rijksarchief zullen daar binnenkort ook beschikbaar zijn. Op de website van de Groninger Archieven (www.groningerarchieven.nl) zijn in de 'schatkamer' onder het kopje 'prenten en kaarten' enkele deelcollecties uitgelicht, zoals prenten van de stad Groningen, landmeterskaarten van de provincielanden, de oudste kaart van de Nederlanden door Jan van Hoirne (1526) en de kompasrozen van landmeter Henricus Teysinga.

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 33e jaargang 2014, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Kaartenkamer en Trésor van de Technische Universiteit Delft (door Melle de Winter)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Kaartenkamer TU Delft Library
Faculty of Architecture, Gebouw 8
Postadres: Julianalaan 134, 2628 BL Delft
Telefoon: 015-2785966
Openingstijd: werkdagen van 9:00 tot 17:00 uur
Emailadres: kaartenkamer@tudelft.nl
Website: kaartenkamer.library.tudelft.nl
Contactpersoon: Melle de Winter

Toegankelijkheid

De kaartenkamer van de TU Delft is het centrale punt voor de collectie kaarten van de TU Delft.
Studenten en onderzoekers van de faculteit Bouwkunde behoren tot de grootste gebruikers van de kaartenkamer. De kaartenkamer fungeert als opslag-, archief- en bezoekersruimte voor de papieren en digitale kaartcollectie voor de TU Delft. Daarnaast ondersteunt de kaartenkamer het onderwijs en onderzoek met specialistisch advies. Op de website van de kaartenkamer is een digitaal aanvraagformulier te vinden. Op dit formulier worden persoonlijke gegevens genoteerd samen met het gebruiksdoel (studie, onderzoek, afstuderen), vakcode en de bestanden die worden uitgegeven.

Omvang

In de kaartenkamer bevindt zich een collectie met de nadruk op Nederlandse topografische en thematische kaarten. In de loop der jaren is een grote verzameling bijeengebracht door samenvoeging van collecties waardoor een compleet beeld van de ontwikkeling van Nederland van 1850 tot heden is ontstaan. In totaal omvat de collectie ca. 14.000 kaartbladen. Daarnaast is de kaartenkamer in het bezit van zo'n 600 verschillende atlassen.
Al het kaartmateriaal van voor 1850 is te vinden in het Trésor van de TU Delft Library. Die grens van 1850 schuift langzaam op richting 1900.

Profiel

De oudste kaart in de collectie is een kaart van Noord-Europa en de Oostzee van Heinrich Petri uit 1558. De ruggengraat van de kartografische verzameling van de TU Delft wordt gevormd door de collectie Peters. Cornelis Hendrik Peters (1847-1932) was architect en rijksbouwmeester en architectuurhistoricus. In 1927 verkocht hij zijn collectie kaarten, stadsplattegronden en topografische en oudheidkundige prenten en tekeningen van Nederland en West-Europa aan de toenmalige Afdeling der Bouwkunde van de Technische Hogeschool Delft. Vanaf de jaren 1960 is stelselmatig modern kaartmateriaal aangeschaft, onder andere door abonnementen af te sluiten op topografische kaartseries en 1:1.000-kaarten van grote steden, bij de Topografische Dienst. De kaartenkamer bezit een vrijwel complete landsdekkende collectie topografische kaarten van Nederland op de schalen 1:25.000 en 1:50.000 vanaf 1850 tot heden, en ook landsdekkende series bodem-, geologische- en waterstaatskaarten. De collectie stelt de studenten en onderzoekers in staat om een historische ontwikkeling van een bepaalde stad of een gebied in beeld te brengen. De Kaartenkamer heeft veel bluswaterschade geleden tijdens de brand van mei 2008 in het gebouw van de faculteit Bouwkunde. Vele thematische kaartseries zijn daardoor verloren gegaan. Inmiddels zijn voor een deel van dit materiaal vervangende exemplaren geschonken door diverse bibliotheken en instellingen.
Naast de papieren collectie beschikt de kaartenkamer over een grote collectie digitale data, waaronder gedigitaliseerde oude topografische kaarten zoals de Topografische Militaire Kaart (TMK) en de Chromotopografische Kaart des Rijks (de Bonnekaart), de Krayenhoff-kaarten en de Kaart van Delfland door Nicolaes en Jacob Cruquius uit 1712. Ook wordt er veel gewerkt met de grootschalige basiskaart van Nederland, deze detailgegevens worden veel toegepast bij het maken van bijvoorbeeld maquettes. Doordat er binnen het onderwijs en onderzoek nu ook steeds meer met GIS gewerkt wordt levert de kaartenkamer ook de ruwe data die in de GIS-pakketten kan worden gebruikt, zoals hoogtegegevens van een specifieke locatie uit het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) voor bijvoorbeeld het berekenen van risico's op dijkdoorbraken. Digitaal beschikbare geodatabestanden en gedigitaliseerde kaarten zijn: TOP10vector, TOP10NL (1:10.000), TOP50NL (1:50.000), Grootschalige topografische kaarten van verschillende stedelijke gemeenten (1:1.000), Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG), Nederland per 4-posities postcode, CBS Bodemgebruik, GBKN-kaart, Topografisch Militaire Kaart in zwart-wit en kleur (1:50.000), Bonnekaart (1:25.000), Bodemkaart (1:50.000), Geomorfologische kaart (1:50.000), Waterstaatskaart (1:50.000, 1e t/m 5e editie), Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN 1 & 2), TOP25raster (1:25.000), TOP50raster (1:50.000), TOP250raster (1:250.000), CMAP digitale zeekaart, de Kaart van Delfland van Cruquius uit 1712 (1:10.000) en de Krayenhoffkaarten (1:115.200, facsimile) en rivierkaarten.
Naast de kartografische collectie bevinden zich in de Kaartenkamer en het Trésor ook atlassen (onder andere edities van de atlassen van Mercator, Ortelius, Braun en Hogenberg en Blaeu), landmeetkundige werken zoals het Practijck des Lantmetens van Sems en Dou (1600) en een collectie landmeetkundige instrumenten.

Website/Beeldbank

De atlassen en kaarten zijn beschreven in de catalogus van de TU Delft Library (www.library.tudelft.nl). De TU Delft beschikt ook over een eigen online kaartenservice (maps.tudelft.nl). Hierin is de volledige topografische kaart van Nederland in de schaal 1:10.000 (TOP10NL) en in de schaal 1:50.000 (TOP-50NL) opgenomen. Deze kaarten zijn in pdf-, vector en GML formaten te downloaden. Op dit moment is de applicatie alleen toegankelijk voor studenten en medewerkers van de TU Delft.
Meer informatie over de bijzondere collectie, waaronder het Trésor, van de TU Delft is te vinden op www.library.tudelft.nl/nl/collecties/bijzondere-collecties. In de beeldbank van de TU Delft (beeldbank.tudelft.nl; zoek op prentenkabinet) is een deel van het culturele erfgoed van de universiteit opgenomen. Deze bestaat onder andere uit een reeks van ca. 9.000 oude topografische prenten en kaarten van Nederland die gedetailleerd zijn beschreven. 2.397 prenten zijn ook ontsloten via de website Academische Collecties (www.academischecollecties.nl).

Belangrijkste Literatuur


Caert-Thresoor 33e jaargang 2014, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Collectie Kaarten & Atlassen van de Bijzondere Collecties UvA (door Jan W.H. Werner)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Oude Turfmarkt 129, 1012 GC Amsterdam
Postadres: Postbus 94436, 1090 GK Amsterdam
Telefoon: 020-5252354 (conservator), 020-5256001 (balie)
Contactpersoon: Reinder Storm, teamleider/conservator Cartografie, Geografie en Reizen
Emailadres: maps-uba@uva.nl

Toegankelijkheid

De Kaartenzaal heeft 8 à 10 studieplaatsen en is net als alle onderzoekzalen van de Bijzondere Collecties (BC) voor bezoek geopend van maandag tot en met vrijdag 9.30-17.00 uur.
Met een geldige bibliotheekpas of een collegekaart van de UvA kunt u via de online catalogus uw aanvraag van materiaal buiten de Kaartenzaal van tevoren thuis doen. Kostbaar materiaal kan soms pas na een dag geleverd worden en na toestemming van de conservator op afspraak geraadpleegd worden. Dat geldt niet voor de boeken in de handbibliotheek, de kaarten, en de atlassen in het kaartenmagazijn (alle plaatsnummers beginnend met: OTM: HB-KZL). Die worden ter plekke gehaald. Zij kunnen eventueel van te voren per email gereserveerd worden. Op dit moment zijn nog niet alle kaarten in de online catalogus of de beeldbank vindbaar.
De handbibliotheek in de studiezaal is vrij toegankelijk en omvat kartografische en geografische literatuur, bibliografieën, catalogi, atlassen, facsimiles en verwante plaatwerken. Plat, niet kwetsbaar materiaal tot A0 kan vaak meteen ter plekke gescand worden, andere documenten worden door de fotodienst gedigitaliseerd. Op de website zijn de tarieven te vinden. Het nemen van snapshots zonder statief en flits ten dienste van eigen onderzoek is toegestaan. Voor het publiceren van beelden is altijd toestemming vereist.

Omvang

Qua omvang en kwaliteit heeft de collectie Kaarten & Atlassen een internationale allure en behoort tot de belangrijkste in het land. Zij telt ongeveer 175.000 kaartbladen, 5.000 atlassen en enige tientallen globes en planetaria. Alle perioden zijn vertegenwoordigd, wat bij onderzoek mooie tijdsdoorsneden in de geografische ontwikkeling van gebieden oplevert. Afhankelijk van de exacte definiëring zijn tienduizenden kaartbladen en honderden atlassen als 'oud' te karakteriseren. Zij representeren voor een belangrijk deel de hoogtijdagen van de Amsterdamse kartografie. De boekhistorische inslag van de Bijzondere Collecties en het geografische perspectief van het KNAG hebben een kenmerkend, veelzijdig stempel op de collectie gedrukt.

Profiel

De eerste atlassen van de collectie treffen we aan in de gedrukte catalogus uit 1612 van wat toen nog de Stedelijke Bibliotheek was. In 1632 werd hij tevens bibliotheek van het Athenaeum Illustre en in 1877, gelijk met de oprichting van de gemeentelijke universiteit, ontstond de huidige Universiteitsbibliotheek Amsterdam (UBA). Door de eeuwen heen heeft de collectie zich gestaag ontwikkeld, te midden van een omgeving waar de drukkerij, kartografie, handel en zeevaart een ongekende bloei doormaakten. In 2007 werden alle collecties met een bijzonder karakter, waaronder de kartografische, qua huisvesting losgemaakt van de centrale UB. Zij maken sindsdien als sector Bijzondere Collecties samen met het Allard Pierson Museum, de buren, deel uit van de divisie UvA Erfgoed. De kaarten en atlassen maken deel uit van een groter kennisdomein, Cartografie, Geografie en Reizen. Toen in 1880 de bibliotheek en kaartenverzameling van het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in langdurig bruikleen onder de hoede van de UB werd genomen kreeg de bibliotheek op dit vakgebied een enorme impuls.

In 1936 werd de Vereniging van Vrienden van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam opgericht die zich sindsdien niet onbetuigd gelaten heeft als het om monumentale kartografische schenkingen gaat. Sinds het begin van de jaren 1990 kwam daar het Dr. Th.J. Steenbergenfonds bij met schenkingen van voor de universiteit onbetaalbare kapitale atlassen en kaarten uit de Gouden Eeuw. In 2013 werd het Jansoniusfonds ingesteld, dat exclusief ter ondersteuning van de historische kartografie aan de UvA is opgericht. Dankzij dat fonds kon al in hetzelfde jaar de 'Jansoniusconservator' (i.c. dr. Peter van der Krogt) bij de Bijzondere Collecties aangesteld worden en in samenwerking met de leerstoelgroep Boekwetenschap en handschriftenkunde kon een aanvang gemaakt worden met onderwijs in de historische kartografie aan de UvA. Het historisch-kartografische onderzoeksprogramma Explokart kwam mee uit Utrecht en is nu met het team Kaarten & Atlassen verbonden.

Oude deelcollecties zijn de Collectie Muller (atlaskaarten 16e-18e eeuw), de Collectie zeekaarten van het Bureau Hydrografie en de Collectie A.M. van de Waal (Amsterdam), om enkele voorbeelden te noemen. In de afgelopen jaren groeide de kartografische verzameling met sprongen door het aanvaarden van de collectie van het Economisch Geografisch Instituut van de Erasmus Universiteit, een aanzienlijk deel van de kaartencollectie van de Topografische Dienst in Emmen, de Collectie Philip W. Spangenberg (stedenbouwkunde), de Collectie Paul Mijksenaar (kartografie, vormgeving, openbaar vervoersnetten enz.) en de oude kaarten van het voormalige ministerie van VROM. Van de meeste zijn online alleen collectiebeschrijvingen te vinden. Ter plekke zijn de oude papieren inventarissen natuurlijk wel aanwezig en de catalogisering per kaart is intussen in volle gang en voor sommige al voltooid. Tentoonstellingen in het recente verleden waren Atlas Maior van Blaeu (2008) en Atlas der Neederlanden (2013/14).

De oude kaarten en atlassen mogen zich in een steeds grotere belangstelling verheugen. Dat verschijnsel stelt de moderne kartografie wel eens in de schaduw. Ook daarvan is namelijk bijzonder veel aanwezig, vanzelfsprekend van ons land maar ook van onze koloniale geschiedenis uit de 19e en 20e eeuw. Topografische kaarten en een brede keuze aan onderwerpen in de kaarten dekken de hele wereld af in uiteenlopende schalen.

Websites en beeldbanken

Kartografisch materiaal is op diverse beeldbanken van de BC terug te vinden. Losse kaarten en stedenboeken treft u aan op de beeldbank Kaarten en Atlassen, talloze kaarten van Suriname zijn ondergebracht bij de beeldbank Suriname 1599-1975 en op de beeldbank Boeken en Handschriften zijn diverse atlassen blad voor blad in te zien. In totaal is op de BC beeldbanken een selectie van enkele duizenden kaarten en tientallen atlasdelen uit de collectie te vinden.
- Online catalogus UBA: opc.uva.nl
- Bijzondere Collecties UvA: www.bijzonderecollecties.uva.nl
- Beeldbank Kaarten & Atlassen (met losse kaarten en stedenboeken): dpc.uba.uva.nl/kaartencollectie
- Beeldbank Surinamica (met de kaarten van Suriname): dpc.uba.uva.nl/suriname
- Beeldbank Boeken en Handschriften (met een aantal atlassen): boekenhandschrift.dpc.uba.uva.nl/
- Interactieve proefwebsite Atlas der Neederlanden: mapserver.sara.nl/atlasderneederlanden/atlas/

Literatuur


Caert-Thresoor 33e jaargang 2014, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Streekarchief Gooi en Vechtstreek (door Hanneke Masselink-Duits)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Oude Enghweg 23, 1217 JB Hilversum
Postadres: Postbus 9900. 1201 GM Hilversum
Telefoon: 035-6292646
Website: www.gooienevechthistorisch.nl

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Streekarchief is zonder afspraak te bezoeken op maandag van 9.00 uur tot 13.00 uur en van dinsdag tot en met vrijdag van 9.00 uur tot 17.00 uur. Voor het inzien van originele stukken vragen wij een eenmalige legitimatie. Stukken kunnen in de studiezaal worden aangevraagd of tevoren per e-mail. Men kan maximaal 5 stukken tegelijk aanvragen. Het is toegestaan om foto's (zonder flits) te maken van archiefmateriaal. Tegen betaling kan men kopieën of scans laten maken.

Omvang

De omvang van de collectie kaarten en tekeningen is nog slechts een schatting omdat de bewerking in volle gang is. Hierbij worden ook kaarten en tekeningen uit andere collecties en archieven betrokken. De bewerking bestaat uit het beschrijven en verpakken van het materiaal. Wij gaan nu nog uit van een aantal van circa 500 kaarten.

Profiel

Het Streekarchief Gooi en Vechtstreek (SAGV) is opgericht in 1986. De voorganger van 1984 tot 1985 was het gemeentearchief van Hilversum. Deelnemers aan het Streekarchief zijn de gemeenten Blaricum, Laren, Hilversum en Wijdemeren, het Gewest Gooi en Vechtstreek en de Veiligheidsregio Gooi en Vechtstreek. Alle openbare archieven en collecties van deze organisaties inclusief hun rechtsvoorgangers (Ankeveen, 's-Graveland, Loosdrecht, Kortenhoef en Nederhorst den Berg) zijn bij het Streekarchief in beheer. Hiernaast beheert het Streekarchief ook collecties en archieven van particulieren, doorgaans op basis van inbewaringneming. Het Streekarchief beheert ook zogenaamde eigen collecties, die door verzameling of schenking tot stand zijn gekomen en doorlopend worden aangevuld. Naast de collectie Archiefaanwinsten en de Historische Bibliotheek zijn dat de uitgebreide Beeldcollectie (foto's, dia's en bewegend beeld) en de Atlas, waaronder men niet alleen kaarten maar ook affiches, prenten en tekeningen moet verstaan.
Twee belangrijke collecties zijn de ontwerpen van Dudok en de Collectie François Renoú. De collectie ontwerpen van de Hilversumse gemeentearchitect Willem Marinus Dudok van ruim 7.000 tekeningen bevat onder andere de ontwerpen en bestektekeningen voor het wereldberoemde Raadhuis van Hilversum en de gemeentelijke woningbouwcomplexen. Al deze tekeningen zijn gepubliceerd op de website en aldaar gratis in te zien. De collectie François Renoú omvat ruim duizend prenten, tekeningen en kaarten uit de periode 1550-1950, grotendeels over het Gooi en omstreken. Deze zijn door Renoú verzameld en verpakt in passe-partouts. Het Streekarchief kreeg deze collectie in bewaring in 2010 en publiceerde deze geheel op de website.
Een bijzondere kaart is de Nieuwe kaart van Mynden, en de 2 Loosdrechten, mitsgaders van s'Gravenland, nevens het gerecht van Breukelen, en Loendersloot &c. heel naauwkeurig geteekent en gemeeten uit 1702 met namen van topografische elementen en bebouwing (onder meer polders, buitenplaatsen, kastelen en eigenaren van percelen), met opdracht aan de ambachtsheer van Mijnden en Oud- en Nieuw-Loosdrecht. Het is één van de oudste kaarten in het archief en omvat een groot deel van het werkgebied van het Streekarchief. De kaart biedt veel informatie, zo staan er toponiemen op die nu in onbruik zijn geraakt; zoals 'Oost Indien' en de 'Schinkeldijk'. Ook staan genoemd, een waternaam zoals 'Den Soeten Inval' in 's-Graveland en 'De Vergulde Sadel' een huis dat in Oud-Loosdrecht stond. Interessant is ook dat de gebieden die nu 'nat' zijn door de volledige vervening op de kaart nog deels droog zijn en dat de Horstermeer nog 180 jaar een meer zou blijven voordat het werd drooggemalen.
Een andere bijzondere kaart is de Hoogtekaart van Hilversum ten opzichte van Amsterdamsch Peil met aanduiding van hoogtepunten, huizen, wegen, geprojecteerde wegen en rioolbuizen, gedateerd 20 juli 1905. De hoogtekaart van Hilversum is gemaakt in 1905, onder supervisie van gemeentearchitect Pieter Andriessen, in verband met de planning van de riolering en afvoeren van het regenwater langs nog aan te leggen straten en wegen. Deze kaart is dankzij de gedetailleerde weergave telkens hergebruikt voor allerlei verschillende doeleinden, zoals bijvoorbeeld het ontwerpen van uitbreidingsplannen.
Beide kaarten zijn opgenomen in de vorig jaar verschenen Historische Atlas van Hilversum. De Atlas beschrijft de ruimtelijke ontwikkeling van de stad, vanaf de prehistorie tot vandaag. Het Streekarchief leverde het overgrote deel van de 80 kaarten in de publicatie. Deze publicatie laat zien hoe de geschiedenis en de groei van een plaats kan worden geïllustreerd door kaartmateriaal.

Website / Beeldbank

De website www.gooienevechthistorisch.nl wordt samen met het Stads- en Streekarchief te Naarden en het Gemeentearchief Weesp beheerd en onderhouden. Vooralsnog is al het gepubliceerde beeld gratis te downloaden op een resolutie geschikt voor publicatie. De afbeelding kan geopend worden in volledig scherm en er kan ver ingezoomd worden. Daarnaast is het mogelijk om een selectie te maken van de afbeelding (of een detail daarvan) en de selectie apart te openen, als selectie per e-mail te verzenden of te downloaden.

Literatuur


Caert-Thresoor 32e jaargang 2013, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Drents Archief (door Egbert Brink)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Brink 2, Assen
Postadres: Postbus 595, 9400 AN Assen
Telefoon: 0592-313523
E-mail: info@drentsarchief.nl
Websites: www.drentsarchief.nl; www.annodrenthe.nu
Contactpersoon: Egbert Brink, egbert.brink@drentsarchief.nl

Toegankelijkheid

Het Drents Archief is een recent verbouwd hightech-onderzoekscentrum op middeleeuwse fundamenten in hartje Assen. Voor bewegend beeld, debat en lezingen is een verhuurbare studio voorhanden. De studiezaal is verdeeld in een afgeschermd gedeelte voor raadpleging van originelen en een digilounge. Hier kunnen bezoekers digitale bronnen, waaronder topografische kaarten, bekijken op multitouchtafels, grote en kleine schermen.
Onderzoekers kunnen gebruik maken van een handbibliotheek, inclusief atlassen. Het geheel staat onder toezicht en begeleiding van een studiezaalmedewerker en een gastheer in wisselende samenstelling. Voor raadpleging van originele kaarten en andere archiefstukken is een gratis bezoekerspas verplicht. Laptops en fototoestellen mogen mee naar binnen, jassen en tassen kunnen in de kluisjes worden opgeborgen.
Het Drents Archief is van dinsdag tot donderdag van 10.00 tot 17.00 uur geopend en op vrijdag van 10.00 tot 13.00 uur. In de Kloostergang kunnen bezoekers terecht voor een kopje koffie, thee of soep. Iedere zondagmiddag in de maand is het gebouw open voor publieksactiviteiten.

Profiel

In 1851 gaf de Leidse kaartenverzamelaar J.T. Bodel Nijenhuis in de Drentsche Volksalmanak voor het eerst een overzicht van topografische kaarten van Drenthe. Hij kon zich beperken tot een overzicht van de gewestkaarten uit de zeventiende en achttiende eeuw beginnend met de kaart van Cornelis Pijnacker uit 1634. Momenteel omvat de kaartenverzameling van het Drents Archief ruim9500 beschreven kaarten. Het grootste gedeelte daarvan kwam op natuurlijke wijze (via de opeenvolgende archiefwetten) in de depots van het Drents Archief terecht. Het betreft historisch-geografische informatie die indertijd gebruikt werd bij uiteenlopende zaken als belastingheffing, 'limietscheiding', vervening, wegenaanleg, kanalisatie, stedelijke uitbreiding en bevordering van het toerisme. Voor een groot gedeelte is de band tussen de kaarten en de geschreven bronnen intact gebleven, waardoor het oorspronkelijk doel van kaart en maker onderzocht kan worden. De kaarten zijn afkomstig uit een viertal grotere fondsen. De oudste kaarten stammen uit de Oude Staten Archieven, de opeenvolgende gewestelijke besturen van Drenthe vanaf het ontstaan van het landschapsbestuur in 1603 tot en met de Franse tijd. Deze manuscriptkaarten werden over het algemeen gemaakt door ('geadmitteerde') landmeters. Een belangrijke serie kaarten uit het archief van het landschapsbestuur zijn de grondschattingskaarten van omstreeks 1640. Deze eigendomsregistratie van de 'bezaaide landen' vormt voor Drenthe de belangrijkste prekadastrale bron. Civiele ingenieurs legden vanaf omstreeks 1750 met nauwkeuriger kaarten de basis voor de openlegging voor Drenthe. De kadastrale metingen vormden de aanzet tot een nieuwe provinciale kaart, nadat de gewestkaart van Pijnacker bijna twee eeuwen in omloop was. Werneke en Brauns tekenden in 1840 in opdracht van het provinciebestuur de eerste provinciale kaart van Drenthe. Deze bleek al snel verouderd toen het nog lege Drentse land na 1850 een metamorfose onderging. De negentiende eeuw vormt dan ook het zwaartepunt van de kaartencollectie van het Drents Archief. Veel kaarten voor Gedeputeerde Staten betreffen infrastructurele projecten: wegen, bruggen, spoor en tramwegen maar ook typisch Drentse onderwerpen als zandverstuivingen en markenscheidingskaarten. Veel van deze landschapselementen op deze kaarten zijn nog altijd te zien. Dat geeft aan deze kaarten een bijzondere actualiteitswaarde. Ook de archieven van Rijkswaterstaat en provinciale waterstaat zijn een rijke kartografische bron. De kanalisatie van Drenthe leverde een mooie serie uiterst gedetailleerde waterstaatskaarten op. Het Drents Archief beschikt daarnaast ook over een fraaie collectie kaarten uit particuliere archieven. Bijvoorbeeld de kaarten die gemaakt zijn in het kader van investeringsprojecten van Hollands durfkapitaal in de grootschalige verveningen, met name de kaarten uit het archief van de 'Hollandsche participanten' onder aanvoering van de veelzijdige Amsterdammer Pieter Serwouters. Een aparte verzameling vormen de kaarten die zijn ondergebracht in de collectie Topografische Atlas. In tegenstelling tot de archiefkaarten van overheden zijn deze kaarten door aankoop of schenking in het Drents Archief terechtgekomen. Deze bonte verzameling kaarten heeft geen aantoonbare relatie meer met een 'archiefvormer'. Hierin bevinden zich onder andere losse bladen uit atlassen, kaartseries van de Topografische Dienst en niet te vergeten de talloze toeristenkaarten voor de fietser en de wandelaar. Tenslotte was het de toerist die 'mooi Drenthe' in de twintigste eeuw op de kaart zette.

Multitouch-kaartentafels

Naast de waarde als historische bron zet het Drents Archief in op de belevingswaarde van oude kaarten. De digitale ontsluiting van de kaartencollectie is op dit moment in volle gang. Inmiddels zijn 9.500 kaarten gescand en het is de bedoeling dat ze in eerste instantie in de digilounge beschikbaar worden gesteld op een multitouch-kaartentafel met uitgebreide zoom-mogelijkheden. De applicatie die nu in ontwikkeling is moet aantrekkelijk zijn voor zowel de bezoeker die op een leuke en makkelijk manier het Drentse verleden wil ontdekken, als de historisch-kartografisch onderzoeker. De kaartentafel moet dus zowel animeren als verdiepen. Dat betekent dat de 'metagegevens' van de kaarten – archiefvormer, kaartenmaker, afmetingen, techniek en datering – niet vergeten worden. Het uitgangspunt van de tafel is dat de gebruiker intuïtief een historische kaart van een gebied kan vinden door met zijn vingers een plek aan te wijzen op een Google-maps kaart. Hierbij worden zoekresultaten getoond waarin de onderzoeker vervolgens kan bladeren. Een gebruiker die wil zoeken op toegangsnummer of kaartmaker maakt gebruik van een andere zoekstrategie. Het voordeel van een dergelijke aanpak is dat de materiële staat van de originele kaarten gewaarborgd blijft terwijl de historische sensatie en onderzoeksmogelijkheden – ook door ongekende zoommogelijkheden – intact blijven. Al met al nog work in progress. Het is nog even wachten op deze applicatie die de rijke kaartencollectie van Drenthe ontsluit. Op Annodrenthe.nu krijgt u alvast een indruk.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 32e jaargang 2013, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Stadsarchief en Athenaeumbibliotjeek Deventer (door Annelien Keen)

Adres en Contactgegevens

Bezoekadres: Klooster 12, 7411 NH Deventer
Postadres: Postbus 351, 7400 AJ Deventer
Telefoon algemeen: 0570-693887; Telefoon secretariaat: 0570-693740
E-mail: info.sab@saxion.nl
Website: www.sabinfo.nl

Toegankelijkheid

Openingstijden van de studiezaal: maandag t/m vrijdag van 13.00-17.00 uur. Voor het inzien van archief- of bibliotheekmateriaal heeft u een inzagepas nodig. U kunt dit pasje terplekke kosteloos laten aanmaken bij de voorbalie. Neemt u hiervoor een geldig legitimatiebewijs mee.

Profiel

Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek (SAB) is het resultaat van een samenvoeging van twee instanties: een archief en een bibliotheek. Er is hierdoor geen homogene collectie kaartmateriaal ontstaan en daarom kunnen we niet spreken van "dé" collectie kaartmateriaal van SAB. De Athenaeumbibliotheek heeft een groot aantal atlassen en gedrukte kaarten in haar collectie, die ontsloten zijn via de catalogus. Het stadsarchief heeft een collectie manuscriptkaarten in beheer die behoren bij verschillende archieven van de stad Deventer, alsook een collectie met divers los verzameld kaartmateriaal. Deze kaarten vindt u via de inventarissen in ons archievenoverzicht en via de beeldbanken. Nog een derde instantie is bij het SAB betrokken: het Historisch Museum te Deventer. Zowel het Museum als SAB verzamelt topografisch kaartmateriaal betreffende Deventer. Het verschil in verzamelgebied is als volgt afgestemd: kaarten die primair documentair zijn, gaan naar SAB; kaarten die primair artistiek zijn, gaan naar het Historisch Museum. Onderling is regelmatig contact en tot op heden worden elk jaar de beide collecties vergeleken om zonodig kaartmateriaal over te dragen. SAB heeft dus kaartmateriaal in haar collectie dat afkomstig is uit de collectie van het Historisch Museum, en andersom. De verwevenheid tussen Museum en SAB blijkt ook uit het feit dat de Topografisch-Historische Atlas, de afdeling van het Stadsarchief die op dit moment verantwoordelijk is voor de kaartcollecties van SAB, haar oorsprong heeft in het Kabinet van Merkwaardigheden/Zeldzaamheden, dat uiteindelijk het Historisch Museum van Deventer werd. In het Stadsarchief bevindt zich het archief van de West-Indische Compagnie (ID0703). Bijzonder aan de kaarten van de WIC is, dat het in twee gevallen om een originele kaart gaat. De stad Deventer had aandelen in de WIC en aan aandeelhouders werd gewoonlijk een kopie gestuurd. Peter Jansz. Blaeuenhaen had namens de stad Deventer zitting in de Kamer Amsterdam. Hij rapporteerde in 1634 aan het stadsbestuur van Deventer over de verovering van het Pontaal en het aangrenzende eiland, "Walcheren" genoemd, in Brazilië. In 2013 wordt het resterende deel van de collectie manuscriptkaarten schoongemaakt en gerestaureerd door de behoudsafdeling van SAB. Dit deel wordt daarna gedigitaliseerd. In totaal gaat het om circa 130 kaarten.
De collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB (ID1236) is een "levende" collectie waaraan nog steeds kaartmateriaal wordt toegevoegd. In de collectie bevindt zich bijvoorbeeld een kaart van de loop van de IJssel ten zuiden van Deventer, voorzien van een profiel van de stad, gemaakt door Joannes van Doetecum in 1567. De kaart is vervaardigd in verband met een grensgeschil tussen Gelderland en Overijssel over de Epserwaard. De kaart is in 1875 gelegateerd aan de gemeente door mr. W.H. Cost Jordens en toen ondergebracht bij de Athenaeumbibliotheek. Waarschijnlijk is deze in de jaren 1940 overgebracht naar het Historisch Museum Deventer, waar het origineel zich nog steeds bevindt. In de collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB bevinden zich drie kopieën van deze kaart, (zie nummer 1236_0326). Dit laat goed zien hoezeer de kaartencollecties van de Athenaeumbibliotheek, van het Stadsarchief en van het Historisch Museum met elkaar zijn verweven.

Beeldbanken

SAB heeft een tweetal beeldbanken in beheer waarin kaartmateriaal digitaal ontsloten wordt voor het publiek. In www.deventerinbeeld.nl is de collectie manuscriptkaarten, behorende bij verschillende archieven van de Stad Deventer, ontsloten. Tot nu toe vindt u er de kaarten die behoren bij het archief Schepenen en Raad van de Stad Deventer (ID0691) en bij het archief van de West-Indische Compagnie (ID0703). De beeldbank www.overijsselinkaart.nl is een website in beheer van SAB en bevat collecties kaartmateriaal van verschillende instanties in Overijssel. Deze beeldbank is in 2002 gestart met kaartmateriaal uit de collectie van de Provincie Bibliotheek Overijssel, nu ondergebracht bij het Historisch Centrum Overijssel (HCO) in Zwolle, en kaartmateriaal uit de collectie van de Overijsselse Bibliotheek Dienst (OBD), in totaal circa 500 stuks. In 2010 is met subsidie van de provincie Overijssel voor het eerst sinds 2002 weer nieuw kaartmateriaal toegevoegd aan de website. Dit project is een samenwerkingsverband geweest tussen Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek Deventer, Historisch Centrum Overijssel in Zwolle en Museum Twentse Welle te Enschede. Van alle drie de instellingen is met behulp van een subsidie van de Provincie Overijssel kaartmateriaal gedigitaliseerd en ogenomen in de beeldbank. Van de collectie los verzameld kaartmateriaal van SAB (ID1236) zijn circa 500 kaarten opgenomen. Van Museum Twentse Welle zijn circa 800 kaarten toegevoegd. Al deze kaarten zijn eigendom van de Vereniging Oudheidkamer Twente, die deze collectie in bruikleen gaf aan het museum. Van het HCO zijn circa 250 manuscriptkaarten opgenomen uit de periode 1230-1813, alle behorende bij documenten uit het Stadsarchief van Zwolle (toegang 700), een van de meest geraadpleegde archieven bij het HCO. De kaarten hebben betrekking op stadszaken van Zwolle en omgeving.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 32e jaargang 2013, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Stadsarchief Amsterdam (door Marc Hameleers)

Adres en Contactgegevens

Vijzelstraat 32, 1017 HL Amsterdam
Postadres: Postbus 51.140, 1007 EC Amsterdam
Zakelijk bezoek: Herengracht 482, 1017 CB Amsterdam
E-mail: informatie@stadsarchief.amsterdam.nl
Telefoon: 020-2511511 (algemeen)
www.stadsarchief.amsterdam.nl.
Contactpersoon:
Marc Hameleers
E-mail: mhameleers@stadsarchief.amsterdam.nl
Telefoon: 020-2511659 (info over de kaartcollectie)

Toegankelijkheid

Er zijn twee studiezalen met verschillende functies. In de ‘studiezaal originelen’ is permanente beveiliging en cameratoezicht. Potloodgebruik is voorgeschreven en jassen en tassen mogen niet mee naar binnen (laptops wel). In het grotere ‘informatiecentrum’ mogen jassen, tassen en ballpoints wel meegenomen worden. In beginsel worden er in het informatiecentrum reproducties geraadpleegd. Ook kunnen er inhoudelijke vragen gesteld worden. Er staan tientallen beeldschermen waarop de eigen site te raadplegen is, waarop aanvragen voor de studiezaal originelen gedaan kunnen worden en waarop reproducties besteld kunnen worden. Ook staan er kasten met Amsterdamboeken, waaronder de meest geraadpleegde kartografische literatuur. In het gebouw is ook een expositieruimte. Het Stadsarchief Amsterdam is van dinsdag tot vrijdag van 10 tot 17 uur geopend. Op zaterdagen en zondagen zijn de deuren ook open, echter dan vanaf 11 uur. In het weekend kunnen echter geen originelen opgevraagd worden. Het informatiecentrum is dan wel toegankelijk.

Profiel

De kaartcollectie van het Stadsarchief omvat ruim 20.000 bladen. Grofweg zijn deze te verdelen in een viertal hoofdcategorieën: ten eerste de kaarten die de hele stad binnen de zich in de loop der eeuwen door annexaties wijzigende gemeentegrens tonen en ten tweede de kaarten die delen van de stad laten zien (op wijk- of straatniveau). De derde en kleinste categorie bestaat uit kaarten die gebieden tonen buiten of rond Amsterdam. De vierde groep bestaat uit kaartseries.
Veruit de meeste kaartbladen tonen dus Amsterdams grondgebied. Voor de oudste geschiedenis kennen we de kaarten van Cornelis Anthonisz. uit 1544, van Pieter Bast uit 1597 en Balthasar Florisz. van Berckenrode uit 1625, waarop alle huizen zeer gedetailleerd en in opstand getekend staan. Uit de zeventiende eeuw zijn de uitgiftekaarten van de derde en vierde uitleg uniek en voor de achttiende eeuw zijn dit de burgerwijkkaarten. Daarnaast beheert het Stadsarchief Amsterdam nog enige duizenden (dubbelen van) kadastrale kaartbladen die sedert 1832 getekend werden. Belangrijk zijn ook de buurtatlassen uit 1850, 1853 en 1876 (met schalen ca. 1:1.250) die de drie verschillende huisnummeringen laten zien die de stad gehad heeft. Voor het twintigste-eeuwse onderzoek is de kaartserie op schaal 1:1.000 van groot belang. Van die reeks zijn bijna 2.500 verschillende bladen bewaard. De buurtatlaskaarten en de 1:1.000-serie tonen naast een goede detaillering ook de drie huisnummeringen die alle panden in de stad sedert 1795 gehad hebben.
De meeste kaarten hebben geen rechtstreekse band met archieven. De eerste kaarten die bewust aangekocht werden en die geen deel uitmaken van archieven, werden al meer dan 150 jaar geleden door de toenmalige archivaris Pieter Scheltema verworven. Enige duizenden kaartbladen hebben wel een aantoonbare band met geschreven stukken of maken deel uit van archieven. Voorbeelden hiervan zijn de bijzondere, vooral 19e-eeuwse kaarten die gebieden tonen in het noorden van de Verenigde Staten. Ze maken deel uit van het archief van de Holland Land Company. Ook zijn een reeks kaartboeken vermeldenswaard die zowel delen van de stad maar ook van talloze gebieden daarbuiten tonen.
De kaartcollectie van het Stadarchief Amsterdam is naar absolute aantallen niet groot. Als we ons realiseren dat slechts enkele procenten daarvan gebieden buiten de stad laten zien, dan moet de conclusie zijn dat het niet alleen een lokaal georiënteerde collectie is, maar, naar stedelijke begrippen, ook een bijzonder grote. Naast enige duizenden, incidenteel vervaardigde, topografische en thematische overzichtkaarten is de collectie bijzonder omdat er sedert de tweede helft van de zestiende eeuw zeer gedetailleerde kaarten bewaard zijn die de situatie uit alle eeuwen sedertdien tonen.

Website / Beeldbank

De ontsluiting van alle archieven en collecties gebeurt één centrale database. Hieraan worden de gegevens ontleend die bezoekers van de website www.stadsarchiefamsterdam.nl aantreffen in de archiefbank en beeldbank. Elk archief en elke collectie heeft binnen de database een eigen toegangsnummer. Er zijn collecties die enkel uit kaarten bestaan (b.v. toegangsnummer 10039: de Kaart van Amsterdam 1:1.000-serie en toegangsnummer 10043: negentiende-eeuwse buurtatlassen), maar er zijn ook tientallen archieven waar, soms maar één of enkele kaarten, deel van uitmaken. Het is de bedoeling dat alle kaarten in de loop van jaren alle op de site terug te vinden zullen zijn. Inmiddels zijn enige duizenden kaarten zijn gescand. Deze zijn via de archiefbank (low resolution beelden) of beeldbank (high resolutionbeelden en voorzien van inzoommogelijkheden) te bekijken.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 32e jaargang 2013, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Maritiem Museum Rotterdam (door Sjoerd de Meer)

Adres en Contactgegevens

Maritiem Museum Rotterdam
Postbus 988, 3000 AZ Rotterdam
Bezoekadres: Leuvehaven 1, Rotterdam Telefoon: 010-4132680
Contactpersoon:
Sjoerd de Meer (conservator atlassen, kaarten en globes)
E-mail: sdemeer@maritiemmuseum.nl
www.maritiemmuseum.nl en www.maritiemdigitaal.nl

Toegankelijkheid

De bibliotheek is op vrijdag tijdens de openingsuren van het museum (10.00-17.00) te bezoeken. Op de andere doordeweekse dagen is de bibliotheek na afspraak en uitsluitend ten behoeve van (wetenschappelijk) onderzoek toegankelijk. Materiaal dient schriftelijk (per e-mail of brief) te worden aangevraagd. Bij het bezoek wordt verzocht dat u zich legitimeert met een geldig identiteitsbewijs. Het is mogelijk om foto’s te bestellen tegen de daarvoor geldende tarieven. Bij uitzondering kan toestemming verleend worden om zelf foto’s te maken (zonder flits).

Omvang

De kartografische collectie van het Maritiem Museum omvat circa 2000 oude kaarten (van vóór 1850), 400 atlassen, 40 globes en 4000 hydrografische kaarten. Daarnaast bezit het museum een collectie van circa 2000 boeken, gedrukt vóór 1850. Tevens is er de beschikking over een handbibliotheek met de belangrijkste maritiemhistorische en kartografische literatuur en worden in de bibliotheek facsimile›s van kaarten en atlassen bewaard.

Profiel

Op 15 februari 1874 werd het Maritiem Museum van de Koninklijke Nederlandsche Yachtclub (KNYC) voor het publiek geopend. De basis voor de collectie was echter reeds in 1852 gelegd toen in het gebouw van de KNYC aan de Willemskade een tentoonstellingsruimte (de ‘Modelkamer’) werd ingericht. Vanwege het faillissement van de KNYC werd het museum in 1881 overgenomen door de gemeente Rotterdam. Vanaf dat jaar heette het museum Maritiem Museum ‘Prins Hendrik’ als eerbetoon aan Prins Hendrik(1820-1879), de initiatiefnemer tot de oprichting van de KNYC. In 1948 werd het Maritiem Museum een zelfstandige instelling, los van het Museum voor Volkenkunde waarmee het was verbonden. Sinds 1999 is de naam van het museum Maritiem Museum Rotterdam. In de negentiende eeuw werden een enkele atlas en kaart aan de maritieme collectie toegevoegd. Met de komst in 1915 van de oud marineofficier J.W. van Nouhuys (1869-1963) als directeur werd een voortvarend verzamelbeleid ingezet. Hij kocht veel zeeatlassen en kaarten en voegde ook voor die tijd moderne hydrografische kaarten aan de collectie toe.
Zijn belangrijkste aankoop was de ‘Atlas van de Wereld’, de wereldkaart van Gerard Mercator in atlasvorm uit 1569. Vanaf 1923 trad ook W.A. Engelbrecht(1874-1965) in beeld. Tijdens zijn leven bouwde deze Rotterdamse havenbaron een verzameling op van (zee-) atlassen, kaarten, reisverhalen en boeken gewijd aan kosmografie, astronomie en navigatie uit de zestiende tot de achttiende eeuw.
Zijn eerste bruikleen aan het museum dateerde uit 1923 en bestond onder meer uit atlassen van Gerard Mercator en een collectie globes waaronder Mercators aardglobe uit 1541. Deze collectie had hij samen met anderen in bezit en werd in 1952 door het museum aangekocht. In 1950 gaf Engelbrecht zijn gehele collectie in bruikleen aan het museum. Na diens dood in 1965 kon het museum de gehele collectie tegen gunstige voorwaarden verwerven. Tot de hoogtepunten behoren verschillende Ptolemaeus-uitgaven, een collectie Italiaanse kaarten uit de zestiende eeuw en vele land- en zeeatlassen.
Bijzonder zijn de acht manuscriptkaarten van de Portugese kartograaf Bartolemeo De Lasso uit 1590. Daarnaast bezit het Museum de belangrijkste collectie Planciuskaarten in Nederland. Een unicum is de gedrukte kaart van Cuba door Willem Jansz. Blaeu, bestemd voor het nooit verschenen vierde deel van zijn ‘Licht der Zeevaerdt’. Opvallend zijn de Engelse atlassen uit het einde van de zeventiende eeuw, vervaardigd naar Nederlandse voorbeelden.
Onder leiding van mejuffrouw J.B. van Overeem (1913-2007) en opvolgers werd de collectie geregeld uitgebreid. In 1948 werd de unieke wereldkaart van Willem Jansz. Blaeu uit 1619 aangekocht, in 1960 gevolgd door Blaeu’s wereldkaart uit 1645/1646. Tussendoor was dankzij de bemiddeling van de antiquaar N. Israel (1919-2002) de zeer zeldzame Spaanse editie van de Atlas Mayor van Blaeu aangekocht.
In 1963 kreeg het museum de collectie Surinamekaarten van de KLM-arts K. Vaandrager in bruikleen. In 1966 kocht het Museum een belangrijk gedeelte daaruit aan waaronder de vroegste gedrukte kaart van Suriname door Jacob Mogge uit 1671. In 1970 verwierf het Museum de collectie Bichon die ondermeer een aantal manuscript landverkenningen van de westkust van Australië bevat, getekend door Victor Victorsz. In 2004 werd de kunstverzameling van de rederij Nedlloyd als bruikleen verworven. De meest recente uitbreiding van de collectie volgde in 2006 toen het museum met steun van veel particulieren en fondsen de Corpus Christi collectie wist aan te kopen, een verzameling van vooral VOC-kaarten op perkament en op papier, waarvan acht gesigneerd door Joan Blaeu. Ruim voorhanden in de collectie zijn Nederlandse en buitenlandse kaarten van hydrografische diensten, zowel uit de negentiende als twintigste eeuw. Speciale aandacht verdienen ook de Nederlandse rivierkaarten waarvan de oudste dateren uit de achttiende eeuw en de jongste uit 1961. Kaarten van de binnenvaart vormen een apart verzamelterrein. Ze zijn moeilijk te vinden en het Museum accepteert deze graag als schenking.
De globecollectie is één van de grotere collecties in Nederland. Sinds 2007 wordt een uitgebreid en kostbaar restauratieprogramma uitgevoerd.
Tot de handschriftencollectie behoort een deel van het persoonlijk archief van de historisch-kartograaf F.C. Wieder (1874-1943). Dit archief bevat notities betreffende zijn kartografische reizen in het buitenland, aantekeningen over allerlei kartografische onderwerpen en overdrukken van artikelen en knipsels.

Tentoonstellingen

In de afgelopen honderd jaar is een groot aantal kartografische tentoonstellingen georganiseerd, ondermeer gewijd aan Mercator, de familie Blaeu, kaarten van het Zuid-Hollands rivierengebied, de Hydrografische Dienst, kaarten van Suriname, het uitgevershuis van Keulen en de Corpus Christi Collectie. Tot het voorjaar 2014 is de tentoonstelling ‘Recht door Zee : varen op de kaart van Mercator’ te zien.

Website / Beeldbank

In 1998 lanceerde het Maritiem Museum Maritiem Digitaal (www.maritiemdigitaal.nl), de gezamenlijke portal van de maritieme musea. Het grootste gedeelte van de collectie is daarop te vinden. Maritiem Digitaal is ook toegankelijk via www.digitalecollectienederland.nl. Via deze website is ook het Geheugen van Nederland te benaderen waarop ook kaarten uit de collectie te vinden zijn.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 31e jaargang 2012, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Hoogheemraadschap van Delfland te Delft (door Bert Klapwijk)

Adres en Contactgegevens

Hoogheemraadschap van Delfland
Phoenixstraat 32, 2611 AL Delft; Postbus, 2601 DB Delft
Telefoon: +31- (0)15-2608108 - Fax: +31- (0)71-5272638
E-mail: info@hhdelfland.nl
Contactpersonen:
G.J. Klapwijk (senior medewerker Oud Archief en Bibliotheek), J.D. van Tuyl (medewerker Oud Archief en Bibliotheek), mw. C.G.D. de Wilt (medewerkster Oud Archief en Bibliotheek)

Toegankelijkheid

De leeszaal van het hoogheemraadschap is wekelijks geopend van maandag tot en met vrijdag van 8:30-12.30 en 13.15-16.00 uur. Op zon- en feestdagen is de leeszaal gesloten. Bezoek bij voorkeur na voorafgaande afspraak. Om gebruik te maken van de collecties – die van de archieven, bibliotheek en kaarten – kan iedere bezoeker zich melden bij de receptie aan de Phoenixstraat 32, waar men een bezoekerspas krijgt. Deze pas is gratis verkrijgbaar en dient bij vertrek weer te worden ingeleverd. Er zijn beperkt parkeervoorzieningen aanwezig. Tevens is het hoogheemraadschap bereikbaar met openbaar vervoer, per trein vanaf station Delft en per tram de lijnen lijn nrs. 1 en 19.
De archieven, bibliotheek en kaarten zijn alleen ter inzage in de leeszaal. Aanvragen kan via een uitleenformulier bij de leeszaalambtenaar. Er geldt een beperking voor het aantal documenten dat tegelijkertijd kan worden ingezien op een aparte tafel. Fotokopieën en foto’s in overleg met de leeszaalambtenaar, die bepaalt of de stukken zich hiervoor lenen. Wat betreft de bibliotheekcollectie kunnen bezoekers de publicaties ter plaatse inzien. De bibliotheek is géén uitleenbibliotheek, zodat geen publicaties kunnen worden meegenomen.
De archieven en kaarten van het hoogheemraadschap zijn ontsloten via het inventarisatiesysteem MAIS-Flexis en raadpleegbaar op het internet. Bereikbaar via de site www.hhdelfland.nl, onderdeel organisatie/historie en www.archieven.nl. Veel kaartmateriaal wordt op deze sites digitaal aangeboden.

Omvang

Het merendeel van de kaarten en tekeningen bij het hoogheemraadschap maakt onderdeel uit van de archieven van het schap. Daarnaast werden in de twintigste eeuw kaarten aangekocht of door schenking verkregen. Deze kaarten zijn als collectie bijeengebracht.
Totaal bezit het hoogheemraadschap ruim 15.000 kaarten en tekeningen. Uitgezonderd enkele kaarten in de kaartencollectie hebben vrijwel alle kaarten tekeningen als onderwerp het gebied van Delfland, of Delflandse werken. Verder bezit Delfland tot atlas ingebonden exemplaren van in opdracht van het hoogheemraadschap vervaardigde overzichtskaarten van het gebied uit 1611 (1626) en 1712. Tevens bezit Delfland twee, aangekochte, kaartboeken van grondeigendommen van particulieren.

Profiel

Vanaf de veertiende eeuw hebben de graven van Holland een aantal waterstaatkundige bevoegdheden opgedragen aan zogenoemde heemraden. Het betrof het schouwen van waterwerken, het vaststellen van keuren en het spreken van recht in waterstaatsaangelegenheden. Het menselijk ingrijpen in de natuur zoals ontginning, bemaling en veenwinning zette een proces van bodemdaling in gang, met toenemende wateroverlast als gevolg. De overlast beperkte zich niet tot de bestuurlijke grenzen van de ambachten.
Vanwege het complexer wordende lokale waterbeheer werden er vanaf de tweede helft van de vijftiende eeuw speciale functionarissen aangesteld, de molenmeesters, die de zorg voor een molen en de daartoe behorende waterwerken kreeg opgedragen. Door het ontbreken van een duidelijke bestuursstructuur en de toenemende waterproblemen streefden de hoogheemraden ernaar hun gezag over de lokale waterstaat uit te breiden. Conflicten konden niet uitblijven, vooral over de schouwbevoegdheid van de lokale waterwerken, zoals wegen, watergangen en waterkeringen.
De hoogheemraden probeerden de lokale waterstaatkundige bevoegdhedenzoveel mogelijk over te hevelen naar de molenmeesters. Later zijn hieruit de polderbesturen ontstaan die onder toezicht stonden van het hoogheemraadschap.
Per 1 januari 1977 werden de polderbesturen binnen Delfland opgeheven en werd het beheer en onderhoud van de polderwaterkeringen en polderwateren aan het takenpakket van Delfland toegevoegd. Deze taakuitbreiding leverde een aantal kaarten en tekeningen op die zich in de archieven van de onderscheiden polders bevonden. Sinds 1976 is Delfland tevens belast met de verbetering van de waterkwaliteit in het beheersgebied.
De taakonderdelen van het hoogheemraadschap zijn bepalend voor de inhoud van kaarten en tekeningen, aanwezig bij het hoogheemraadschap. Vanaf midden zestiende eeuw bevatten de archieven veel manuscriptkaarten en -tekeningen. Deze kaarten zijn gerelateerd aan de archieven van het schap. Tevens werden vanaf deze tijd met enige regelmaat overzichtskaarten van Delflands gebied vervaardigd. De oudste overzichtskaart daterend 1548 door Jacob van Deventer, ging verloren in de Tachtigjarige Oorlog. Latere overzichtskaarten, 1606, 1611, 1712, bleven wel bewaard. Van de kaarten van 1611 en 1712 bezit het hoogheemraadschap ook nog de complete verzameling koperplaten waarvan deze kaarten werden gedrukt. Nog heden ten dage worden met enige regelmaat gedrukte overzichtskaarten van het beheersgebied vervaardigd. Deze kaarten verschaffen veel inzicht in de ontwikkeling van het beheersgebied. De tekeningen verschaffen veel inzicht in technische werken, zoals sluizen, gemalen (molens) en de strandhoofden (golfbrekers) langs de Delflandse kust.
Daarnaast beschikt Delflands archief over enkele kaarten van het gebied van Zuid-Holland en van omliggende hoogheemraadschappen (Rijnland en Schieland). Deze kaarten werden in vorige eeuwen aan het hoogheemraadschap geschonken. In het laatste kwart van de twintigste eeuw werd ten opzichte van de kaartencollectie een actiever beleid gevoerd bij de aanschaf van kaarten.
Enkele belangrijke kaarten die voor de collectie werden aangeschaft zijn: de druk uit 1626 van de overzichtskaart van Delfland van 1611, een Kaartboek van de eigendommen van de Studenten in Delft en kaarten van polder het Nieuwland.

Website / Beeldbank

De inventarissen van de archieven, waarin tevens de aanwezigheid van kaarten en tekeningen wordt aangegeven, zijn te vinden via de website www.hhdelfland.nl de tab ‘bestuur en organisatie, geeft toegang tot de keuze “organisatie”, waar het onderdeel “historie” kan worden gekozen, via historie kan men kiezen voor ‘klik hier om naar archieven te gaan’. Daarna kan men kiezen om in “archieven” of in “kaarten” te zoeken. Deze inventarissen op deze site zijn nog in uitbouw. Volledige catalogi zijn in te zien op de leeszaal van het hoogheemraadschap van Delfland.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 31e jaargang 2012, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT) te Amsterdam (door Peter Levi)

NB: DEZE COLLECTIE IS INMIDDELS OVERGEBRACHT NAAR DE LEIDSE UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK

Adres en Contactgegevens

Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), ILS, Kaartenzaal
Postbus 95001, 1090 HA Amsterdam
Bezoekadres: Mauritskade 63, 1092 AD Amsterdam
Webadres: www.kit.nl
Contactpersoon: Peter Levi
E-mail: p.levi@kit.nl
Contact en raadpleging bibliotheek: library@kit.nl
Telefoon: (020) 568 8246/8462

Toegankelijkheid

De kaartenzaal, onderdeel van de KITbibliotheek, is geopend voor het publiek van maandag tot en met donderdag van 10.00 uur tot 16.30 uur. Iedere bezoeker ontvangt bij de receptie een bezoekerspas waarmee gratis de kaarten- en bibliotheekcollecties kunnen worden geraadpleegd. Voor het lenen van boeken is een lidmaatschap vereist à €15,- per jaar. Studenten kunnen gratis lid worden. De hele collectie is toegankelijk via de online publiekscatalogus (OPC), Picarta OCLC en WorldCat. Het nog niet gedigitaliseerde kartografische deel van de collectie kent een open opstelling. Bij het zoeken naar de juiste kaart, krijgen bezoekers persoonlijk advies en begeleiding. Ook kunnen on demand scans en prints gemaakt worden

Omvang

De KIT-bibliotheek bezit een collectie kaarten die zich na de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië in geografische zin heeft uitgebreid tot alle landen in de (sub)tropen. De totale collectie omvat circa 27.000 kaartbladen en meer dan 1.000 atlassen. De kern van de collectie wordt gevormd door ongeveer 11.000 kaartbladen van de voormalige Nederlandse koloniën: circa 10.000 van Indonesië, 700 van Suriname en 300 van de Nederlandse Antillen. Dit deel van de kaartcollectie behoort tot een van de grootste in Nederland op dit gebied, is volledig gedigitaliseerd en via internet vrij toegankelijk. Het grootste deel van de kaarten is verschenen tussen 1850 en 1950; de collectie over de (sub)tropen is opgebouwd vanaf 1950 en omvat meer dan 15.000 kaarten.

Profiel

Al vanaf het moment dat Frederik Willem van Eeden - vader van de schrijver en dichter Frederik van Eeden - in 1864 de opdracht krijgt van de Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering van Nijverheid om een verzameling van koloniale producten aan te leggen, worden ook boeken en kartografische documenten verzameld. In 1865 krijgt de Maatschappij de benedenverdieping van het Paviljoen Welgelegen in Haarlem, het huidige provinciehuis van Noord-Holland, ter beschikking en in 1871 wordt hier het Koloniaal Museum geopend. In 1913 worden de collecties van het Koloniaal Museum overgedragen aan het in 1910 opgerichte Koloniaal Instituut. Hier breidt de bibliotheekcollectie zich snel uit, mede door de depotfunctie die de bibliotheek vervult voor uitgaven van bedrijven, organisaties en particulieren die werkzaam zijn in de koloniale gebieden.
De kartografische collectie bestaat uit kaartseries, zeekaarten, stadsplattegronden, topografische en thematische kaarten en komt grotendeels door schenkingen tot stand. Een paar voorbeelden.
In 1927 schenkt de Topografische Dienst in Weltevreden 2.600 bladen en in 1947 volgt een schenking van de luitenantgouverneur-generaal van Nederlands-Indië, H.J. van Mook, van 1.543 bladen en 13 Terrain Studies. De Terrain Studies zijn tussen 1942 en 1945 door de geallieerde strijdkrachten gemaakt en bevatten zeer gedetailleerde beschrijvingen. F.J. Ormeling sr. tot slot stuurt kort na de Tweede Wereldoorlog een deel van het kaartenarchief vanuit Batavia naar Nederland. De helft van deze collectie wordt toegevoegd aan de KIT-collectie.

Enkele bijzondere kaarten zijn een manuscriptkaart op 8 bladen van Nederlands-Indië (1835-1837) vervaardigd door Gijsbert Franco baron von Derfelden van Hinderstein en een aantal manuscriptkaarten, waaronder een kaart van Suriname (1860-1879) op 27 bladen gemaakt door J.F.A. Cateau van Rosevelt. Een bijzondere uitgave is ook de Atlas der wereld naar de laatste ontdekkingen... uit 1858 van Jacob Kuyper. Vlak na verschijnen brandt zijn werkplaats af en gaan alle stenen en drukplaten verloren waardoor het aantal exemplaren van deze atlas zeer beperkt is gebleven. Verder bezit de kaartenzaal een in 1849 door Pieter Melvill van Carnbee in eigen beheer uitgegeven atlas van al zijn tot dan toe gemaakte kaarten.
Voor een groot deel zijn deze kaarten eerder verschenen in het tijdschrift Le Moniteur des Indes-Orientales et Occidentales. Drie jaar geleden heeft de KIT-bibliotheek het beheer gekregen over de boeken-, foto- en kaartcollectie van het echtpaar Coomans-Eustatia. De zeer bijzondere kaartcollectie van ongeveer 200 bladen heeft betrekking op de Nederlandse Antillen. Veel bladen zijn van voor 1850. De oudste kaart in deze collectie is Culiacanae, Americae regionis, descriptio. Hispaniolae, Cubae, aliarumque insularum circumiacientium, delineatio van Abraham Ortelius uit 1579.
Vanaf 1950 worden van alle landen in de (sub)tropen overzichtskaarten, stadsplattegronden, thematische kaarten, topografische seriekaarten op de schaal van 1:250.000 en de nationale atlassen aangeschaft. Het verwerven van met name de seriekaarten is soms problematisch door de restricties die landen hanteren voor deze gedetailleerde kaarten. Veel landen zien kaarten nog steeds als een militair product. Soms hebben zij ook niet de mogelijkheid nieuwe kaartbladen te vervaardigen. De collectie van de kaartenzaal is uniek in Nederland en wordt geraadpleegd door het algemeen publiek, maar ook door ambassades, ministeries, Artsen zonder Grenzen, de immigratiedienst voor bijvoorbeeld internationale hulpacties en grensgeschillen.

Website / Beeldbank

De hele kaartcollectie is beschreven en toegankelijk via de online bibliotheekcatalogus op www.kit.nl. Het is mogelijk de zoekopdracht te beperken tot landkaarten. Als een kaart digitaal beschikbaar is, staat naast de beschrijving een thumbnail waarop geklikt kan worden om de kaart groot op het scherm te laten verschijnen. In 2002 start het meerjarig project KIT Erfgoed Extra. Met dit project heeft het Instituut - met steun van het ministerie van Buitenlandse Zaken - achterstanden in behoud en beheer van museaal en documentair koloniaal erfgoed kunnen wegwerken. Het ‘koloniale’ deel van de kaartcollectie is toen in zijn geheel gedigitaliseerd en eind 2005 online beschikbaar gesteld. Het zoekscherm van de kaartenviewer is direct bereikbaar via www.kit.nl/kaarten of www.kit.nl/maps. Dit zoekscherm biedt de unieke optie te zoeken op geografische namen. Alle kaartbladen uit een serie zijn aan elkaar gelinkt, hierdoor is het mogelijk om door de hele serie te navigeren. Dit gebeurt aan de hand van pijlen die zichtbaar zijn rondom het gekozen blad. Het is mogelijk de digitale kaarten online te bestellen als print of download. Vorig jaar zijn 14.500 bezoekers op de kaartensite geweest die samen meer dan 100.000 kaarten bekeken.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 31e jaargang 2012, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Gelders Archief te Arnhem (door Wanita Resida)

Adres en Contactgegevens

Gelders Archief
Markt 1, 6811 CG Arnhem
Telefoon: 026 35 21 600, Fax: 026 35 21 699
E-mail: info@geldersarchief.nl
www.geldersarchief.nl

Toegankelijkheid

Kaarten kunnen worden ingezien op de studiezaal, die gratis is te bezoeken op: dinsdag, woensdag en donderdag van 10.00 tot 17.00 uur. Iedere tweede zaterdag van de maand van 9.00 tot 17.00 uur. Op zaterdag kunt u tot 12.45 uur stukken aanvragen. Op overige dagen tot 16.15 uur. Vanaf 1 juni 2009 worden uw postcode en huisnummer als bezoekersnummer gebruikt. U dient zich bij ieder bezoek te legitimeren door middel van rijbewijs, identiteitsbewijs of paspoort. Niet gedigitaliseerde kaarten kunnen op de studiezaal worden opgevraagd en geraadpleegd op een speciale kaartentafel. Reeds gedigitaliseerde kaarten kunnen alleen via de computer worden bekeken. Het is mogelijk om scans (TIFF) te bestellen en van niet gedigitaliseerde kaarten kan men in overleg met de studiezaalmedewerker zelf opnamen maken (zonder flits).

Omvang

Kaarten (inclusief kaartboeken en atlassen) en technische tekeningen zijn te vinden in kaartencollecties, en of in de bijlagen in de archieftoegangen, maar ook zitten verstopt in de dossiers van de diverse archieven, terwijl uit de beschrijvingen niet blijkt dat daar kaarten tussen de stukken zitten. Bij een telling gedaan in 2005 werd het totaal aantal kaarten en technische tekeningen in het Gelders Archief geschat op ruim 240.000, waarvan iets meer dan de helft toegankelijk is via digitale en papieren toegangen en de rest in zijn geheel nog niet is ontsloten. In deze cijfers zijn de aanwinsten sinds dat jaar niet opgenomen.

Profiel

Het Gelders Archief is in 2002 ontstaan uit een fusie tussen het Rijksarchief in Gelderland en de Gemeentearchieven van Arnhem, Renkum, Rheden en Rozendaal. De nadruk in de kaartencollecties van het Gelders Archief ligt op de zogenaamde ‘ambtelijke kartografie’ dat wil zeggen kaarten en technische tekeningen (zowel handschrift als gedrukt), die behoren bij archieven, welke zijn gevormd in het kader van de taakuitoefening van overheidsinstellingen. Hieronder bevinden zich onder andere kaarten van grondeigendom, verpondingskaarten, kadastrale kaarten, civiel- en cultuurtechnische kaarten, juridische kaarten en militaire kaarten en plattegronden.
Daarnaast zijn er de archieven van particulieren: bedrijven, families, heerlijkheden en huizen, die vaak kaarten bevatten betreffende het grondbeheer. Hieronder bevindt zich bijvoorbeeld het archief van de landmeters Nicolaas en Isaac van Geelkercken (toegang 0498).
In mindere mate zijn er commerciële kaarten en stadsplattegronden te vinden over de periode van de zestiende tot de twintigste eeuw. Zo zijn in de Kaartenverzameling de zestiende-eeuwse Gewestkaarten van Christiaan sGroten, de gedrukte topografische kaarten van o.a. Nicolaas van Geelkercken, evenals toeristische kaarten.
Naast kaarten die onderdeel uitmaken van een archief zijn er aparte kaartencollecties waarin losse kaarten zijn opgenomen, die niet bij een archief horen. De kaartenverzameling van het gemeentearchief Arnhem bevat behalve kaarten ook veel technische tekeningen, bijvoorbeeld van de diverse restauratieperiodes van de Eusebiuskerk, voor en na 1944.
In 1819 werd het Provinciaal Archief opgericht. Uit de verslagen van de provinciaal archivaris blijkt dat de archieven in grote wanorde werden aangetroffen in het oude Hof van Justitie en andere departementale gebouwen. Er is geen reden om te veronderstellen dat het met het bijbehorende kaartmateriaal beter was gesteld dan met de overige archivalia. In het verslag van 1825 worden de kaarten voor het eerst genoemd. De provinciale archivaris Nijhoff zonderde de kaarten van Hof en Rekenkamer op dezelfde wijze als andere stukken die hij belangrijk vond af en verenigde ze met gelijke stukken en voorzag ze van een opschrift. De kaarten die in 1819 met de archieven van Hof, Rekenkamer, College tot Beneficiëring van Nederrijn en IJssel en de Staten van de Kwartier naar het Provinciaal Archief werden overgebracht vormen de kern van de latere Algemene Kaartenverzameling zoals die sinds 1877 in het Rijksarchief in Gelderland berustte. Een bijzondere aanwinst tussen 1819-1877 was de verzameling van 11 stadsplattegronden van Jacob van Deventer, die in 1866 werden aangekocht door de provinciaal archivaris samen met gedrukte plattegronden uit de Stedenatlas van Blaeu. Deze kaarten werden eerst ondergebracht in de Openbare Bibliotheek, die ze in 1892 weer aan het Rijksarchief overdroeg. Tussen 1907-1910 werd de kaartenverzameling aangevuld met grote hoeveelheden gedrukt materiaal, dat werd overgedragen door het Rijksarchief in Noord-Brabant.
De archieven van de gemeenten Arnhem, Renkum en Rheden-Rozendaal gevormd tijdens het anciën regime (voor 1795) en in de periode na 1795 maken deel uit van de archieven der gemeentebesturen. Met de archieven van de gemeente Rheden-Rozendaal kwam ook topografisch-historisch beeldmateriaal mee van de Oudheidkundige kring Rheden-Rosendaal. Het gemeentearchief van Renkum is in 1944 grotendeels verloren gegaan. Kaartmateriaal uit Renkum dateert dan voornamelijk van na deze tijd. In 2006 werd de Topografisch Historische Atlas (THA) Gelderland door het Arnhems Gemeente Museum overgedragen aan het Gelders Archief. In deze collectie zit een kleine hoeveelheid kaarten.

Website / Beeldbank

Kaarten zijn op twee manieren te vinden in onze collecties:
1. Beschreven op archivistische wijze in de archieftoegangen: www.geldersarchief.nl/archieven.
2. Beschreven op kartografische wijze in de beeldbank: www.geldersarchief.nl/beeld--geluid. Er kan worden gezocht in de gehele beeldbank, maar u kunt ook direct zoeken in kaarten, www.geldersarchief.nl/beeld--geluid/kaarten. Een gedeelte van de kaartencollectie van het voormalige Rijksarchief in Gelderland (toegang 1510) is op internet in te zien evenals kaartenverzameling van het voormalig gemeentearchief Arnhem (toegang 1506). De kaarten van de voormalige gemeentearchieven Rheden en Rozendaal zijn nog in bewerking en nog niet te raadplegen. Zie ook www.archieven.nl.
In de collectie THA Gelderland (toegang 1551) zitten ook enkele kaarten. is in zijn geheel als prent beschreven. De Kadastrale minuutplans van 1832 zijn te raadplegen via watwaswaar.nl. De kaarten worden getoond in een viewer waarmee men ver kan inzoomen. Via de winkelwagen kan men een scan op JPEG10 bestellen.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 31e jaargang 2012, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV) in Leiden (door Lam Ngo)

Adres en Contactgegevens

Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV)
Reuvensplaats 2, 2311 BE Leiden. Postbus 9515, 2300 RA Leiden
Telefoon: +31 (0)71 527 2295. Fax: +31 (0)71 527 2638 E-mail: kitlv@kitlv.nl
Contactpersonen: R. Storm (hoofd collecties), mw. K. Wellen (bibliothecaris), J. van Rosmalen (coördinator bijzondere collecties), L. Ngo (collectiespecialist, kaarten- en prentencollectie), mw. C.M. Hogewoning (hoofd leeszaal) www.kitlv.nl

Toegankelijkheid

De leeszaal van het KITLV is geopend van maandag tot en met vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur. Om gebruik te maken van de collecties – die van de bibliotheek en de bijzondere collecties – heeft iedere bezoeker een gebruikerspas nodig. Deze pas is gratis verkrijgbaar aan de balie in de leeszaal op vertoon van een geldig legitimatiebewijs (voor studenten op vertoon van een collegekaart).
De bijzondere collecties, waaronder de kaarten, zijn alleen ter inzage in de leeszaal. Daar kunnen ze via een uitleenformulier bij de balie in de leeszaal worden aangevraagd. Er mogen maximaal 5 documenten tegelijkertijd worden ingezien op een aparte tafel. Zelf fotokopieën maken en scannen van materiaal uit de bijzondere collecties is niet toegestaan. Fotograferen is soms toegestaan, maar uitsluitend met toestemming van een medewerker van de bijzondere collecties.
Wat betreft de bibliotheekcollectie kunnen bezoekers die lid zijn van het KITLV de meeste publicaties mee naar huis nemen. Voor het lidmaatschap kan men zich online aanmelden of rechtstreeks wenden tot de ledenadministratie.
De kaartenverzameling is via het Gemeenschappelijk Catalogiseersysteem (GGC) ontsloten en beschikbaar gesteld via de Online Catalogus voor Publiek (OPC). De basis voor de inhoudelijke ontsluiting is de KITLV-thesaurus in het Engels. Deze thesaurus kan ook worden gebruikt voor het zoeken naar de documenten. Er is een plan om de gedigitaliseerde kaarten online aan te bieden.

Omvang

Voor de collecties van het instituut is het jaar 1898 van belang. Toen trad dr G.P. Rouffaer als adjunct-secretaris in dienst. Rouffaer zorgde voor de uitbreiding van de verzameling land- en zeekaarten. Door voortdurende schenking en aankoop telt de verzameling vandaag de dag meer dan 15.000 kaarten. Tachtig procent van de kaartencollectie heeft betrekking op Indonesië. Het aandeel van de kaarten over het Caraïbisch Nederland en Suriname is slechts vijf procent. De overige vijftien procent heeft betrekking tot Zuidoost-Azië en overige landen. Het aantal atlassen bedraagt meer dan 500.

Profiel

Opgericht in 1851 is het KITLV een mondiaal toonaangevend centrum voor het geestes- en sociaal wetenschappelijk onderzoek over Zuidoost-Azië, het Zuidzeegebied en het Caraïbisch gebied. De nadruk ligt op Indonesië en het Caraïbisch deel van het Koninkrijk inclusief Suriname. De Afdeling Collecties beheert boeken, tijdschriften, foto’s, archieven, audiovisueel materiaal, kaarten, atlassen, prenten en tekeningen. De unieke collectie van het KITLV trekt onderzoekers uit de hele wereld. Daarnaast werd in 1969 een KITLV-vertegenwoordiging in Jakarta opgericht. Deze koopt publicaties uit Indonesië, Maleisië en Singapore aan en verwerkt ze voor de bibliotheek van het instituut in Nederland. Verder vertaalt men er Nederlandstalig wetenschappelijk werk in het Indonesisch. Net als het instituut in Nederland zorgt deze vestiging voor de verkoop van instituutspublicaties en de wetenschappelijke contacten. Het KITLV is sinds 2001 een instituut van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW).
Een aanzienlijke deel van de kaartencollectie bestaat uit manuscriptmateriaal, in het bijzonder van wetenschappers, missionarissen en militairen die de toen nog onbekende terreinen in kaart hebben gebracht. Kaarten van vroeger al redelijk bekende plaatsen hebben de situatie van toen vastgelegd. Een voorbeeld hiervan zijn de manuscriptkaarten van Yogyakarta, van oudsher een belangrijke en levendige culturele stad op Java. De stadsplattegronden van Yogyakarta in de tweede helft van negentiende eeuw laten gebouwen zien die veelal nog steeds bestaan. Zo was de kraton een stadje op zich, met niet alleen het paleis van de sultan en zijn familie maar ook de huisvesting van de ambtenaren, de dienaren, de muzikanten enzovoort. In de kraton was er zelfs een markt, stallen voor paarden en olifanten en kooien voor tijgers. De manuscriptkaarten zijn veelal gerelateerd aan de archief- en fotocollectie. Een voorbeeld hiervan is het vier meter strekkende archief van Johan Theodorus Broekhuijse, bestuursambtenaar in Hollandia, de Baliemvallei en de Schouten-eilanden. Deze collectie bevat onder andere foto’s, tekeningen, kaarten en plattegronden van woningen van stadspapoea’s te Hollandia evenals schetskaarten van de woongebieden van Papoea’s te Hollandia. De collectie bevat zowel oude kaarten uit de periode van vóór 1945 als moderne. Het KITLV heeft bijvoorbeeld vrijwel alle kaarten van de residenties van Java op schaal 1:100.000 in haar bezit. Deze kaarten werd in eind vorige eeuw door het Topografisch Bureau in Batavia via een uitstekend steendrukprocedé vervaardigd. Het KITLV bezit tevens een complete set van de topografische kaarten van Indonesië die door de Indonesische Topografische Dienst (Bakosurtanal) in de negentig jaren op schaal 1 : 25.000 en 1 : 50.000 werd gepubliceerd. De thematische kaarten zijn echter ondervertegenwoordigd. De topografisch historische atlas van het instituut neemt nog steeds in omvang toe.

Website / Beeldbank

De catalogi zijn te vinden op de website van het KITLV (www.kitlv.nl). De kaartenverzameling is te vinden door te klikken op ‘Catalogues’ en vervolgens te kiezen voor de optie ‘Land- en zeekaarten’. Er bestaan verschillende mogelijkheden om kaarten te zoeken: titelwoorden, persoonsnamen, trefwoorden uit de KITLV-thesaurus, signatuur enz. Met behulp van het tabblad ‘Geavanceerd’ is het bovendien mogelijk om een zoekopdracht verfijnen, bijvoorbeeld naar het jaar van de publicatie. Voor atlassen moet echter de optie ‘Boeken, tijdschriften en artikelen’ worden gekozen, aangezien ze zijn opgenomen in de catalogus van boeken.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 30e jaargang 2011, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Het Scheepvaartmuseum Amsterdam (door Diederick Wildeman)

Adres en Contactgegevens

Het Scheepvaartmuseum,
Postbus 15443, 1001 MK Amsterdam
Bezoekadres: Kattenburgerplein 1, Amsterdam
Contactpersoon Diederick Wildeman; e-mail: dwildeman@hetscheepvaartmuseum.nl
Contact raadpleging bibliotheek: bibliotheek@hetscheepvaartmuseum.nl
Contact raadpleging depot: depotbezoek@hetscheepvaartmuseum.nl
www.hetscheepvaartmuseum.nl en www.maritiemdigitaal.nl

Toegankelijkheid

In oktober 2011 is het Scheepvaartmuseum in Amsterdam na een vier jaar durende renovatie weer voor het publiek geopend. Het museum is gevestigd in ’s Lands Zeemagazijn (geb. 1656), het voormalige arsenaal van de Admiraliteit van Amsterdam. De bibliotheek is nu sterk vergroot en het merendeel van de publicaties verschenen na 1850 is in een open opstelling voor iedereen toegankelijk.
De bibliotheek is geopend van maandag t/m zaterdag van 9.30-17.00. De toegang is gratis en omdat er niet wordt uitgeleend heeft de bezoeker ook geen pas nodig. Voor bezoekers is er studieruimte aanwezig. De kartografische collectie bestaat uit twee delen: atlassen en de losse kaarten. De atlassen behoren tot de museale collectie van de bibliotheek; de losse kaarten en globes tot de museumcollecties. Bij raadplegingen van werken van vóór 1850, handschriften of kostbare werken is het nodig deze minimaal 24 uur van tevoren aan te vragen via een e-mail naar bibliotheek@hetscheepvaartmuseum.nl.
Voor het inzien van dergelijke werken is legitimatie verplicht. Het is toegestaan uit de hand, zonder flits, foto’s te maken voor studiedoeleinden. Voor andere doeleinden kan men een fotobestelling plaatsen via de website van het museum.
Losse kaarten en globes uit de museumcollectie worden in het museumdepot op het Marineterrein naast het museumgebouw bewaard. Voor het raadplegen van dit materiaal dient men een afspraak met het depot te maken.

Omvang

De kartografische verzameling bevat ongeveer 6000 losse kaarten en ongeveer 400 atlastitels, waarvan 300 titels van vóór 1850. Grof geschat bevat de collectie oude atlassen ca. 20.000 zee- en landkaarten van de gehele wereld. De bibliotheek bezit ook een omvangrijke collectie reis- en landbeschrijvingen, vooral over overzeese gebieden. Deze boeken bevatten veel kaartmateriaal.
De ca. 600 zeemansgidsen vormen een belangrijk complement voor de kartografische verzameling. De verzameling van 79 aard- en hemelglobes, waarvan 63 van vóór 1850, is de omvangrijkste in Nederland en één van de grootste ter wereld. De bibliotheek bezit ca. 2000 handboeken over de geschiedenis van de kartografie. De collectie losse kaarten uit ca. 5500 stuks, waarvan 150 in handschrift. Van de 49 op kaarten op perkament, hebben 24 een VOC-connectie.

Profiel

In 1916 besloten een aantal, vooral Amsterdamse, heren uit de wereld van de scheepvaart en de kunst het Nederlandsch Historisch Scheepvaart Museum op te richten. In de eerste decennia lag het verzamelbeeld sterk op materiaal rond de koloniale geschiedemuseumnis en het openleggen van de wereld door de Europeanen in zestiende tot negentiende eeuw. Het museum wilde (en wil) niet alleen objecten verzamelen, maar ook een centrum zijn voor de studie van het originele materiaal in druk, manuscript en kaart. De basis voor deze verzameling werd gelegd door de collectie van A.W.M. Mensing, directeur van het veilinghuis Frederik Muller.
Om een paar voorbeelden te geven: het museum bezit 12 edities van Ptolemeus-atlassen vanaf 1482, 15 exemplaren van de atlas van Ortelius, twee exemplaren van de Nederlandse editie van de Atlas Maior, en delen van de Franse en Spaanse edities, de Atlas Maior van Ottens, stedenboeken van Braun en Hogenberg, Blaeu en Frederick de Wit. Uiteraard zijn er ook de zeeatlassen en -gidsen aanwezig van Waghenaer, Barentsz, Blaeu, Colom, Doncker, Janssonius, Pieter Goos (11 exemplaren), Roggeveen, Cruys en Van Keulen, vaak in meer edities en in meer talen. De collectie beperkt zich ook niet tot Nederlandse (zee)atlassen. Er zijn exemplaren van Van Borbone, Robert Dudley, Bellin, DesBarres, Sanson. Een belangrijk onderdeel van deze atlassencollectie is sinds 1919 in het museum en bestaat uit ca. 130 titels afkomstig van het voormalige Ministerie van Marine. Dit bevat ook atlassen van de voorgangers, waaronder de Admiraliteit van Amsterdam.
De collectie losse kaarten bevat een aantal bijzonderheden. Een proefdruk van de wereldkaart van Gastaldi uit 1564, de wereldkaart van Blaeu uit 1648 (staat van na 1654) in 21 bladen, Chinese wereldkaart door Verbiest uit 1687, de kaart van Tartarije door Witsen uit 1687 en de set van vier handschriftkaarten van Johannes Vingboons. Van de stad Amsterdam is een aantal plattegronden zoals die van Cornelis Anthonisz. (1544) Bast (1597) en Van Berckenrode (1647) aanwezig. Er is een grote collectie Nederlandse en Britse zeekaarten uit de negentiende en twintigste eeuw. De laatste aanwinst is de collectie van meer dan driehonderd koperplaten van de Nederlandse hydrografische dienst (ca. 1900-1955).

Website / Beeldbank

De gehele collectie van Het Scheepvaartmuseum, inclusief de bibliotheek, is toegankelijk via de gemeenschappelijk online database van de Nederlandse maritieme musea: www.maritiemdigitaal.nl. In de komende jaren zal de digitalisering van de collectie verder ter hand worden genomen en zullen er steeds meer afbeeldingen te zien zijn.
Twee belangrijke atlasseries zijn online toegankelijk: de zogenaamde Atlas Van Loon (genoemd naar de zeventiende eeuwse eigenaar) en een uitgebreide Van Keulen atlas, samengesteld ca. 1790. De Atlas Van Loon bevat de Atlas Maior van Joan Blaeu in de Nederlandse editie (9 delen), Nederlandse stedenboeken (Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden in 2 banden) en enkele Italiaanse stedenboeken (Kerkelijke Staat, Rome, Napels en Sicilië, drie banden) eveneens van Blaeu. Deze verzameling bevat tevens de zeventiende-eeuwse zeeatlassen van Pieter Goos en Johannes Janssonius. De Van Keulen atlas in zes banden bevat achttiende-eeuwse zeekaarten van nagenoeg de gehele wereld. Het gedigitaliseerde exemplaar bevat in de zesde deel over het VOC-gebied veel extra kaarten, handschriftkaarten en prenten, vooral uit François Valentijns Oud en Nieuw Oost Indië uit 1724-1726. De afbeeldingen zijn alle van zeer hoge kwaliteit. In totaal zijn er ca. 1500 kaarten op deze manier toegankelijk via de site www.geheugenvannederland.nl.

Belangerijkste literatuur


Caert-Thresoor 30e jaargang 2011, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Zuiderzeemuseum (door Erik Walsmit)

Adres en Contactgegevens

Zuiderzeemuseum
Wierdijk 12-22, 1601 LA Enkhuizen
Afdeling Collectie en Presentaties
Contactpersoon: Erik Walsmit
Telefoon: 0228-351157
http://www.zuiderzeemuseum.nl
E-mail: erik.walsmit@zuiderzeemuseum.nl

Toegankelijkheid

Het Zuiderzeemuseum bestaat uit een buiten- en een binnenmuseum. De bibliotheek is gevestigd in het binnenmuseum aan de Wierdijk. Voor een bezoek aan de bibliotheek kunnen bezoekers zich melden bij de kassa van het museum. De bibliotheek is geopend op alle werkdagen van 13.00 tot 17.00 uur. Gesloten op feestdagen.
In de bibliotheek zijn alleen de algemene werken op het gebied van kartografie te raadplegen, de collectie losse kaarten en oude atlassen zijn gehuisvest in ons depot bij het ontvangstgebouw van het museum even buiten Enkhuizen. Het depot is alleen op afspraak toegankelijk. Zowel in de bibliotheek als in het depot zijn studieplaatsen beschikbaar. Na overleg mag u zelf een digitale foto maken (zonder flits) voor eigen gebruik. Het is ook mogelijk om digitale opnamen te bestellen van kaarten die reeds gedigitaliseerd zijn.

Omvang

De collectie van de bibliotheek omvat een handbibliotheek van ca. 140 titels op het gebied van de kartografie, bibliografische overzichtswerken, facsimiles van oude kaartboeken en daarnaast zijn ca. 50 hedendaagse atlassen en andere geografische werken te raadplegen.
Bijzonder is de collectie op het gebied van de Zuiderzeewerken. De ca. 400 titels bevatten veel kaartmateriaal.
De collectie losse kaarten bestaat uit ongeveer 850 objecten; topografische kaarten, landkaarten, zeekaarten, provinciekaarten, waterstaatskaarten, polderkaarten, stadsplattegronden, gemeentekaarten en kaarten van de Zuiderzeewerken. Daarnaast bezit het Zuiderzeemuseum een kleine collectie atlassen en kaartboeken van ongeveer twintig titels.
De collectie van de bibliotheek en de losse kaarten en atlassen zijn te raadplegen in het collectieregistratiesysteem in de studieruimten.

Profiel

De collectie van het Zuiderzeemuseum is nog relatief jong. Het museum is gesticht in 1948, waarna de collectie door middel van aankoop en schenking is ontstaan. Het museum bezit een gespecialiseerde kartografische collectie met de nadruk op het Zuiderzeegebied. Speciaal aandacht is er voor de nautische kartografie van de Zuiderzee en de Wadden, de polderkartografie van waterschappen en hoogheemraadschappen, stadsplattegronden van steden in het gebied en de kartografie van de Zuiderzeewerken. Het verzamelgebied van het museum spitst zich ook toe op deze thema’s.

De collectie Zuiderzeewerken

Onder deze collectie bevinden zich veel plannen voor de drooglegging en inpoldering van de Zuiderzee. Het oudste werk De indijking en droogmaking van de Zuiderzee en het IJ… van J. Kloppenburg en P. Faddegon Pzn., dateert uit 1848. Natuurlijk zijn ook de acht nota’s van Cornelis Lely aanwezig. De kaart die Cornelis Lely bij zijn plannen voegde werd in 1892 uitgegeven bij de Erven J.J. Tijl in Zwolle. Van deze kaart is ook een Franstalige versie in de collectie aanwezig. De propaganda voor de Zuiderzeewerken werd verzorgd door de Zuiderzeevereniging waarbij de belangrijkste publicaties ook in het Engels, Duits en Frans werden vertaald en uitgegeven. Een overzicht van de plannen en rapporten wordt gedaan in deel 1 van de Rapporten en Mededeelingen betreffende de Zuiderzeewerken door Ir. L.T. van der Wal in 1923.

De collectie polder- en waterschapskaarten

Het museum bezit een mooie collectie polderkaarten van droogmakerijen en aandijkingen in Noord-Holland en Friesland. Van de grote droogmakerijen in Noord-Holland, zoals de Zijpe, Heerhugowaard, Wieringerwaard, Schermer, Beemster en Purmer zijn de belangrijkste kaarten in de collectie aanwezig. Ook is er een kaart aanwezig van een kleine droogmakerij, namelijk de Starnmeer uit ca 1643.
Van de grote waterschappen in Noord-Holland zijn enkele kaartseries aanwezig. De kaart van het Hoogheemraadschap Uitwaterende Sluizen in Kennemerland en West-Friesland is aanwezig in zijn verschillende uitgaven, als éénbladskaart, vierblads en zestienbladskaart. Prachtig ingekleurd is de Nieuwe Kaart van het Dykgraafschap van Dregterland door Govert Oostwoud en gegraveerd door D. Stoopendaal uit 1723 met wapens van de heemraden uit 1775. Van recenter datum is een collectie waterschapskaarten uit Friesland daterend van 1906 tot 1920.

De collectie zeekaarten van de Zuiderzee

De zeekaartencollectie heeft vooral betrekking op de Zuiderzee en de aangrenzende Wadden. Het betreft voornamelijk atlaskaarten. De oudste kaart is van Lucas Jansz. Waghenaer uit 1583, uitgave 1590, en werd gegraveerd door Johannes van Doetecom. De meest recente hydrografische kaarten van het Ministerie van Marine dateren van ca. 1930.
Van de Paskaarte van de Zuyder Zee van Johannes van Keulen bezit het museum twee unieke staten die niet in andere collecties in Nederland teruggevonden zijn. Het zijn kaarten die gedateerd zijn van na 1735.
Van de Amsterdamse burgemeester Nicolaas Witsen heeft het museum twee kaarten, een manuscriptkaart en de gegraveerde versie. Het betreft de kaart Texel en Vlie stroom, die getekend werd door Isaac de Graaf in 1712. De gegraveerde kaart met dezelfde titel werd gegraveerd door Jacob Keyser. Van de manuscriptkaart zijn in Nederland zeker vijf kopie-exemplaren bekend.

Website en Beeldbanken

De collectie van het Zuiderzeemuseum is nog niet toegankelijk via de eigen website. Een groot gedeelte van de collectie is wel ontsloten via de gezamenlijke portal van de maritieme musea, Maritiem Digitaal: http://www.maritiemdigitaal.nl.
De bibliotheekcollectie is toegankelijk via het landelijke bibliotheeknetwerk: http://picarta.pica.nl.
Een gedeelte van de collectie, waaronder kaarten, is ook te zien op de website van het Geheugen van Nederland: http://www.geheugenvannederland.nl.

Belangerijke literatuur


Caert-Thresoor 30e jaargang 2011, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Universiteitsbibliotheek Groningen (door Tonnis Musschenga)

Adres en Contactgegevens

Bibliotheek Rijksuniversiteit Groningen
locatie Universiteitsbibliotheek
Broerstraat 4, 9712 CP Groningen
Sector Algemene Publieksdiensten en Collectievorming / Bijzondere Collecties (BC)
Contactpersoon: Tonnis Musschenga
Telelefoon: 050-3635064
http://www.rug.nl/bibliotheek/locaties/ub/KaartenAtlassen
E-mail: t.e.musschenga@rug.nl

Toegankelijkheid

Op de derde verdieping bevindt zich de zaal Bijzondere Collecties (kamer 321) waarvan de kaartenzaal een onderdeel is. Er zijn op deze zaal 15 studiezitplaatsen. De kluis ligt naast de studiezaal, waardoor er nauwelijks wachttijden zijn. De reguliere openingstijden zijn op werkdagen van 9-17 uur. Op vertoon van uw lenerspas krijgt u materiaal ter inzage. Bent u een incidentele bezoeker dan kunt u een dagpas bij de Uitleenbalie (1e verdieping) aanvragen, deze kost € 2,00 (legitimatiebewijs is daarbij noodzakelijk). Na overleg mag u, uitzonderingen daargelaten, zelf een digitale foto maken (zonder flits) voor eigen gebruik.
Via onze beroepsfotograaf is het mogelijk foto’s te laten maken die geschikt zijn voor publicatie (tiff-bestanden), natuurlijk na overleg, tegen betaling en met bronvermelding. De levertijd van deze tiff-bestanden is 2 à 3 weken.

Omvang

De collectie van de kaartenzaal omvat een handbibliotheek van ca. 1300 titels, 200 atlassen van voor 1940 en 30 atlassen van voor 1800. Daarnaast bestaat de collectie uit ca. 1300 losse kaarten, ca. 550 gevouwen kaarten (meest stadsplattegronden), ca. 100 opgerolde wandkaarten op stok, topografische kaartseries 1:25.000 en 1:50.000 vanaf 1970 tot heden en thematische kaartseries (deels alleen van Noord-Nederland), te weten de bodemkaart, geologische kaart, geomorfologische kaart en waterstaatskaart. De handbibliotheek bestaat uit algemene kartografische literatuur, catalogi van hetgeen elders aanwezig is, bibliografische overzichtswerken, facsimiles van oude atlassen en natuurlijk nieuwe atlassen en kaarten. Voor de grotere kaarten en atlassen is er een aparte grote studietafel. De handboekerij, de losse kaarten en de atlassen zijn allemaal in de OPCcatalogus te vinden.

Profiel

De Universiteitsbibliotheek bezit een algemene kartografische collectie met nadruk op nationale, topografische, geografische en thematische atlassen. Door middel van facsimiles van oude atlassen en kaartboeken kan de gebruiker ook een beeld krijgen van de geschiedenis van de kartografie. Verder wordt geprobeerd een goede doorsnee te verkrijgen van de producten van de bloeiperiode van de Nederlandse kartografie van de 16e-18e eeuw. Speciaal verzamelgebied voor de bibliotheek is Noord-Nederland (Groningen, Drenthe) en Noordwest Duitsland (Ost-Friesland).

Herkomst en verwerving

De Universiteitsbibliotheek verkrijgt atlassen en kaarten door aankoop en schenking. Na de oprichting in 1614 schenkt de burgemeester van Groningen als eerste een Mercator-atlas. Ook komt er in de eerste catalogus, uit 1619, een Ortelius-atlas voor. Maar veel atlassen worden er niet aangeschaft. In 1961 telt Koeman 17 stuks van voor 1800. Het ‘Groningana’-legaat van Mello Backer dat in 1899 in de bibliotheek terechtkomt, bevat naast boeken (1000 titels), ook een verzameling atlassen (13 stuks) en losse kaarten (250 stuks) met betrekking tot stad en provincie Groningen, waaronder vele manuscriptkaarten. Mello Backer (1807-1883) was een telg uit een adellijk geslacht, ongehuwd en meester in de rechten. Hij vervulde vele bestuursfuncties in Groningen (o.a. Provinciale Staten, Commissie van Landbouw en het Doofstommeninstituut). Backer was een echte verzamelaar en niet alleen van boeken en kaarten. Andere particuliere schenkers van kaarten aan de Bibliotheek Rijksuniversiteit Groningen waren onder anderen Acker Stratingh (vader) en Pelinck Stratingh (zoon) (1925) en de Provincie Groningen (1989). Acker Stratingh werkte ook mee aan de eerste thematische kaart in Nederland, namelijk de geologische kaart van de provincie Groningen (1837). Kaarten vervaardigd in het buitenland zijn nauwelijks aanwezig. Een van de kartografische hoogtepunten in de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Groningen bevindt zich in de Cronycke van Hollandt Zeelandt en Vrieslant van Cornelius Aurelius (1517). Hierin is namelijk de oudste in Nederland gedrukte kaart gebonden. Deze wereldkaart, een houtsnede, werd voor het eerst in 1514 gedrukt door Jan Seversz. in Leiden, tevens de uitgever van de Divisiekroniek.

Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen

Binnen de Rijksuniversiteit Groningen heeft de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen (locatie: Nettelbosje 2, 9747 AE Groningen) nog een eigen collectie. Hier treft u ruim 500 atlassen, waaronder thematische en historische atlassen aan. U kunt de atlassen ter plaatse raadplegen. Op de atlassenkast ligt een overzicht van alle aanwezige atlassen met een thematische en een regionale index. Daarnaast is er nog het CRIG, het Centrum voor Ruimtelijke Informatiekunde Groningen (locatie: Landleven 1, 9747 AD Groningen). Het CRIG stimuleert en ondersteunt het gebruik van ruimtelijke analyse- en visualisatietechnieken binnen en buiten de faculteit. U treft er onder andere een kartograaf, een medewerker ruimtelijke informatiekunde en een geohelpdesk aan.

Website en Beeldbanken

Op de website van de Bibliotheek van de Rijksuniversiteit Groningen is algemene informatie met betrekking tot de collectie kaarten en atlassen te vinden: http://www.rug.nl/bibliotheek/locaties/ub/KaartenAtlassen. Een aparte website geeft antwoord op de vraag in welk jaar welke boeken en kaarten zijn verworven voor de bibliotheek: http://cartografie.eldoc.ub.rug.nl/root/Boeken. In de online catalogus van de bibliotheek kan ook apart gezocht worden op kartografisch materiaal: http://catalogus.rug.nl. Daarnaast heeft de collectie van de Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen een eigen website: http://www.rug.nl/bibliotheek/locaties/bibEBR/Collecties/collectierw, evenals het Centrum voor Ruimtelijke Informatiekunde Groningen: http://www.rug.nl/frw/voorzieningen/crig/index.
De collectie kaarten en atlassen van de Bibliotheek van de Rijksuniversiteit Groningen heeft een eigen beeldbank: http://kaarten.abc.ub.rug.nl. Veel van de hier getoonde kaarten komen uit de verzameling van Mello Backer en hebben Groningen (stad en provincie) en omringend gebied (Drenthe en Oost-Friesland) als onderwerp. Ook de rest van Nederland en Europa is echter goed vertegenwoordigd. In totaal betreft het hier ongeveer 800 kaarten, waarvan ongeveer 200 uit de ‘Groningana’-collectie van Mello Backer. De indeling is geografisch, van een klein naar een groter gebied (provincie, land, werelddeel, wereld). Hiermee is een groot deel van het kluismateriaal nu voor ieder toegankelijk.

Belangerijke literatuur


Caert-Thresoor 30e jaargang 2011, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Regionaal Archief Zutphen (door Sandra Oosterholt)

Adres en Contactgegevens

Regionaal Archief Zutphen
Archiefbeheer voor Brummen, Lochem en Zutphen
Spiegelstraat 13-17
7201 KA Zutphen
Contactpersoon: Jane Voskamp Telefoon: 0575-512157
www.regionaalarchiefzutphen.nl
E-Mail: regionaalarchief@zutphen.nl

Toegankelijkheid

Het Regionaal Archief Zutphen (RAZ) is gehuisvest in drie panden in de Spiegelstraat in het centrum van Zutphen. In het oude Middeleeuwse pand met mooie rode luiken is de studiezaal gevestigd. In de overige ruimten bevinden zich kantoren, een restauratieruimte en een depot waar 4,5 km archiefstukken zijn opgeslagen. Het RAZ beheert de archieven van de gemeenten Brummen, Lochem en Zutphen. Daarnaast bewaart het RAZ diverse particuliere archieven uit de drie gemeenten. De studiezaal is van dinsdag t/m donderdag open van 9.00 tot 17.00 uur. De toegang is gratis. Kaarten die niet op de website staan, kunnen na vertoon van legitimatie in de studiezaal worden aangevraagd. De gevraagde kaart wordt door de studiezaalmedewerker direct opgehaald.

Omvang

De precieze omvang van de kaartencollectie van het RAZ is niet bekend. In het depot bevinden zich enkele ladenkasten waarin 2.000 losse kaarten worden bewaard. Het aantal kaarten dat bij een archief hoort en fysiek niet is opgeborgen bij de losse kaarten, is onbekend. Een deel van de collectie losse kaarten van Zutphen is in het verleden door vrijwilligers beschreven. Sinds een jaar wordt deze collectie systematisch doorlopen om beschrijvingen kloppend te maken en een selectie te maken voor digitalisering. De kaarten van de (voormalige) gemeenten Lochem, Laren en Gorssel waren nog niet of nauwelijks beschreven. Ook deze kaarten - en die van de gemeente Brummen en Warnsveld - worden bekeken en gedigitaliseerd. Het gaat hierbij om ongeveer 350 kaarten.

Profiel

Het beeldmateriaal van Zutphen en de regio wordt bij het Stedelijk Museum en het Regionaal Archief Zutphen bewaard. Dit is historisch zo gegroeid. Het museum is ontstaan uit het archief en toen in 1976 beide instellingen een apart gebouw kregen, is het beeldmateriaal van de Topografisch Historische Atlas Zutphen verdeeld. Al het beeldmateriaal dat onderdeel is van een archief, is destijds naar het Stadsarchief (nu Regionaal Archief Zutphen) gegaan. De collectie kaarten is divers.

Gemeente
De meeste kaarten horen bij een gemeentelijk archief. Zo zijn er veel tekeningen die te maken hebben met de wederopbouw, bestemmingsplannen, situatieschetsen, blauwdrukken van openbare gebouwen en technische tekeningen voor bijvoorbeeld de (ver)bouw van wegen, waterkeringen, bruggen.

Waterhuishouding
Omdat Zutphen aan twee rivieren ligt, zijn er veel kaarten op het gebied van de waterhuishouding van de Berkel en IJssel. Een zeer bijzondere en mooie kaart is een 18 meter lange kaart (in drie delen) van het stroomgebied van de Berkel. Gerrit Ravenschot maakte in 1793 deze kaart en bijbehorende kleine versie ten behoeve van de oprichting van de tweede Berkelcompagnie. Over deze kaart is in 1989 in Caert-Thresoor een artikel verschenen van Henriëtte Marsman-Slot.

Grondbezit gezondheidsinstellingen
Het RAZ beschikt over meerdere boeken waarin het grondbezit van een instelling is opgetekend. Onlangs zijn twee kaartboeken van het Oude en Nieuwe Gasthuis (ONG) gedigitaliseerd en beschikbaar gesteld via de website. De twee kaartboeken zijn getekend in 1663 en 1683 door respectievelijk Henrick van Gelder en Johan van Gelder. In het oudste boek staan zestig tekeningen in kleur, waarvan 16 boerderijen. In 1683 zijn de bezittingen opnieuw in kaart gebracht. Het gaat om dezelfde bezittingen als in 1663, al is soms de naam van de boerderij veranderd. Het titelblad van het jongste kaartboek is niet in kleur maar in grijstonen uitgevoerd. Ook ontbreken details die in het boek van 1663 wel aanwezig waren: aantekeningen over aangrenzende percelen en beschrijving van het goed. De volgorde van de kaarten is in beide boeken gelijk. Wel hebben de tekenaars een andere schaal gebruikt en is een goed soms vanuit een andere richting getekend. Een derde kaartboek in het archief bevat landerijen van de Sint Anthony Groote Broederschap en is vervaardigd door Johan van Gelder in 1681.

Atlassen
De Magistraatsbibliotheek, een verzameling van voornamelijk juridische werken uit de zeventiende eeuw, bevat enkele atlassen waaronder Novum ac magnum theatrum Belgicae foederatae, ad praesentis temporis faciem expressum van Joan Blaeu (1649) en twee exemplaren van Nova orbis tabula, in lucem edita (1 kleur, 1 zwartwit) van Frederick de Wit. Bijzonder aan de atlas Commentariorum rerum Germanicarum; libri tres van Petrus Bertius (1617), is dat er in dit exemplaar zich een stadsplattegrond van Zutphen bevindt. De kaart zelf blinkt overigens niet uit in nauwkeurigheid. Daarnaast zijn er algemene kaartencollecties gevormd waarin zich onder andere oude VVV-kaarten, stadsplattegronden en dergelijke bevinden. Een heel aparte kaart waarvan niet bekend is hoe die in ons archief terechtgekomen is, is een kaart van Perzië uit 1729 met arabische tekst.

Website / Beeldbank

Zo’n 800 kaarten zijn al gedigitaliseerd en beschikbaar via de website. Dit geldt ook voor de eerder genoemde Berkelkaart, de drie kaartboeken, en de Zutphense kaarten uit de atlassen. Van alle kaarten is een afdruk te bestellen. In 2011 komen nog 500 kaarten beschikbaar. Omdat de scans van hoogwaardige kwaliteit zijn, worden de orginele kaarten niet meer ter inzage gegeven. In de archiefinventarissen worden diverse kaarten beschreven die nog niet gedigitaliseerd zijn. De inventarissen staan ook op de website. Alle werken uit de Magistraatsbibliotheek zijn opgenomen in de bibliotheekcatalogus. De atlassen zijn niet geheel gedigitaliseerd. Wel zijn de kaarten van Zutphen via de website te bekijken. Alle kaarten bevinden zich in de beeldbank, welke te bereiken is via www.regionaalarchiefzutphen.nl. Een kleine selectie Zutphense kaarten is ook op thema te bekijken via de webtentoonstellingen: www.regionaalarchiefzutphen.nl/webtentoonstelling. De atlassen van het Oude en Nieuwe Gasthuis en de Sint Anthony Groote Broederschap zijn ook als boek door te bladeren: www.regionaalarchiefzutphen.nl/atlassen.

Belangerijke literatuur


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Atlas Van Stolk (door Lina van de Wolde)

Adres en Contactgegevens

Atlas Van Stolk
Het Schielandshuis
Korte Hoogstraat 31
3011 GK Rotterdam
Telefoon: 010-2176724
www.atlasvanstolk.nl
E-Mail: info@atlasvanstolk.nl

Toegankelijkheid

Voor onderzoek is de collectie toegankelijk van dinsdag t/m vrijdag: 10.00-17.00 uur. Wel eerst even een afspraak maken.

Omvang

De collectie is lang geschat op 150.000 afbeeldingen. Omdat afbeeldingen in boeken in eerste instantie niet bij dit getal zijn betrokken, ligt het juiste aantal vermoedelijk dichter bij 200.000. Topografie en kartografie vormen een klein deel van de collectie, tezamen rond 10%. In deze 10% zit echter wel een prachtige reeks van 24 Blaeu-atlassen opgeborgen, in Marokkaans leer gebonden, verguld op snee en met het familiewapen van Van der Grijp. Of ruim tweehonderd landkaarten van de Zeven Provinciën geschonken door het echtpaar Blonk. Verder komen prenten van belegeringen en zeeslagen, met ergens in een hoek een landkaart of plattegrond, in groten getale voor.

Profiel

Misverstanden kunnen hardnekkig zijn. Dit geldt zeker voor de Atlas Van Stolk. Wie werkt voor deze collectie zal regelmatig moeten uitleggen dat het niet gaat om een verzameling plattegronden van Rotterdam. De collectie bevat uiteraard landkaarten, atlassen en plattegronden, in zoverre is de associatie met kartografisch materiaal juist, maar niet uitsluitend, en zeker niet uitsluitend van Rotterdam. Het thema waarop de Atlas verzamelt is de geschiedenis van Nederland, van 0 tot nu. Wanneer een afbeelding als illustratief geldt voor ons verleden, belangrijke gebeurtenissen of onze gewoontes toont, of die juist bespot, wordt het opgenomen in de collectie en krijgt het toegang tot de kluis. Omdat papier de drager is van de beelden, gaat het om prenten en tekeningen, die kunnen los zijn of samengebonden in een boek, en om foto’s en affiches.
De misverstanden zijn natuurlijk wel te begrijpen. Dekte de term atlas tijdens het ontstaan in de eerste helft van de negentiende eeuw de lading goed, tegenwoordig kent bijna niemand de oorspronkelijke betekenis nog. Een associatie met de Bosatlas ligt meer voor de hand. Verder sticht het feit dat de Van Stolken welgestelde Rotterdammers waren de nodige verwarring. Het doet al snel vermoeden dat de collectie over Rotterdam gaat. Maar deze familie stelde zich een hoger doel en wilde niet alleen van de geschiedenis van deze stad, maar van het hele land een beeld geven.
De verzameling ontstond rond 1830 en werd van vader op zoon thuis beheerd. De eerste in rij heette Abraham, de volgende Jacobus, toen kwam opnieuw een Abraham, en vervolgens wederom een Jacobus. Omdat tegen 1967 de verzameling flink in omvang was toegenomen en het beheer de familie te veel werd, werd de collectie in bruikleen overgedragen aan de gemeente Rotterdam. Het is nu een publieke, cultuurhistorische collectie met een A-status gevestigd in Het Schielandshuis.
Het mooiste voorbeeld om te illustreren wat de Atlas nu eigenlijk is, vormt het album Van Kittensteyn. Het is een topstuk in de collectie. In dit album van oorspronkelijk 570 bladen bracht de samensteller Willem Luytsz van Kittensteyn prenten en tekeningen bijeen waarvan hij vond dat ze een beeld gaven van zijn tijd. Voornamelijk gaat het over de Tachtigjarige Oorlog. Tot aan het Bestand in 1609 kan de strijd tegen Spanje in detail worden gevolgd. Maar daarnaast gaat het album over verre reizen en over verre gebieden als Nova Zembla, Zuid-Amerika en Indonesië, met behulp van landkaarten uiteraard. Ook voegde Van Kittensteyn beelden toe van het dagelijkse leven, van de landbouw en visserij in Holland bijvoorbeeld of van het spektakel rond een gestrande walvis. Een tekening van twee rokende mannen toont een gewoonte in opkomst en vormt een afbeelding vroeg in zijn soort. En wanneer een afbeelding niet de juiste toedracht gaf, zoals een prent die Frans Hogenberg uitgaf van de moord op Willem van Oranje, veranderde Van Kittensteyn eigenhandig de scène. Van Kittensteyn was eigenlijk een voorloper van de Van Stolken. Hij wilde net als zij de geschiedenis in vele facetten tonen. Maar de Abrahammen en Jacobussen zijn nog niet betrapt op het corrigeren van afbeeldingen.

Tentoonstelling

Jaarlijks organiseert de Atlas drie tentoonstellingen met uitsluitend materiaal uit eigen collectie. De thema’s sluiten aan bij de actualiteit, zoals landelijke verkiezingen voor het parlement, of graven meer in het verleden, zoals een recente tentoonstelling over kinderprenten. Verder werkt de Atlas mee aan exposities in binnen- en buitenland door het in bruikleen geven van prenten en tekeningen uit de collectie.

Website

In de toekomst wil de Atlas Van Stolk zich profileren op internet. Hoewel dagelijks bezoekers tevreden de website (www.atlasvanstolk.nl) verlaten, is slechts een fractie van de collectie raadpleegbaar: 40.000. Er zal een grote inhaalslag moeten plaatsvinden om de complete verzameling digitaal toegankelijk te maken. Om op dit moment de collectie serieus te doorzoeken is een bezoek aan Het Schielandshuis misschien eerder aan te raden. Op het netwerk van het museum kunnen 90.000 items worden geraadpleegd. Bovendien zijn er conservatoren aanwezig die onderzoekers graag helpen met het beantwoorden van vragen.


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Kaartenverzamelingen in Historisch Centrum Overijssel (door Ester Smit)

Adres en Contactgegevens

Historisch Centrum Overijssel
Ingang: van Wevelinkhovenstraat
Postadres: Eikenstraat 20
8001 BM Zwolle
www.historischcentrumoverijssel.nl
E-Mail: info@historischcentrumoverijssel.nl

Toegankelijkheid

Wie het Historisch Centrum Overijssel (HCO) binnenwandelt komt in een fris, luchtig en transparant gebouw. Dit sluit precies aan bij het motto ‘geschiedenis leeft’. Geschiedenis is voor en van iedereen. De open architectuur moet mensen uitnodigen om drempelloos binnen te wandelen. Beneden is de geschiedenishal. Hier zijn altijd tentoonstellingen met verschillende historische thema’s, die aansluiten op het hedendaagse leven en hedendaagse gebeurtenissen. De studiezaal van HCO is boven. Daar kan men in alle rust de stukken op aanvraag raadplegen. Om originele stukken in te zien is legitimatie verplicht. Onderzoekers en geschiedvorsers doen onderzoek naar archieven, stambomen en oude kaarten.

Profiel en omvang

In de kaartcollecties van het HCO is het onderscheid te maken tussen kaarten die behoren bij een archief en de verzamelde kaarten.
Kaarten die bij een archief horen zijn bijvoorbeeld de provinciale kaarten: Provinciale Waterstaat, Provinciale Planologische Dienst, Kadaster, Stadsarchief Zwolle, Gedeputeerde Staten. Het voert te ver om alle collecties een voor een te behandelen. Hieronder volgt een korte uiteenzetting van de collecties met de mooiste kaarten.
De kaarten van Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten zijn beschreven in inventarissen met toegangsnummers 25, hoewel de kaarten hierin niet zijn opgenomen. Een aparte beschrijving is onder toegangsnummer 25.1 toegankelijk. Helaas is de archivistische context niet altijd even helder. Al met al gaat het om 1422 beschrijvingen van kaarten die betrekking hebben op Overijssel voor de periode 1811-1970.
Dan zijn er kaarten die tot een ouder bestuur behoren. Deze kaarten zijn in 2005 overgedragen uit de Provinciale bibliotheek naar het HCO. De kaarten hadden geen toegang en ook hier ontbrak een historische of archivistische samenhang. Gelukkig hebben de kaarten een voorlopige toegang en er wordt momenteel gewerkt om een goede toegang te vervaardigen.
Er zijn ook nog andere waterstaatskaarten, ongeveer 500 waarvan medio september 2010 de context uitgezocht gaat worden. De kaarten zijn wel te raadplegen en bevinden zich onder toegang 25.5 en 25.7 in de collectie van het HCO. Definitieve beschrijving en digitalisering volgt op termijn.
Een andere collectie zijn de kaarten van Stadsarchief Zwolle 1230-1813 (blok 700). Dit zijn zo’n 300 kaarten. Deze zijn goed toegankelijk en de samenhang met het archief is duidelijk. De beschrijvingen voor de beeldbank zijn bijna gereed en in de herfst van 2010 is het digitaliseringsproject afgerond voor de site Overijssel in Kaart. De prachtige manuscriptkaarten die betrekking hebben op Zwolle en omgeving zijn dan ook in de beeldbank van het HCO te raadplegen.
De verzamelde kaarten vormen een aparte deelcollectie. De Gemeente Zwolle kocht en verzamelde kaarten. Dit zijn er ongeveer 400 in aantal. Momenteel werken twee vrijwilligers hard om de beschrijvingen in de beeldbank te zetten. In de winter van 2010 kan iedereen de kaarten (vaak kopergravures) bekijken in de beeldbank van het HCO. Waarschijnlijk zullen ze ook in Overijssel in Kaart worden geplaatst.

Websites en beeldbanken

De kaarten hierboven genoemd zijn toegankelijk via (voorlopige) inventarislijsten of via de beeldbank van HCO. In september 2010 zullen de manuscriptkaarten van Stadsarchief Zwolle 1230-1813 ook toegankelijk zijn via www.overijsselinkaart.nl. Het is de wens om deze site ieder jaar te vullen met een kaartencollectie van het HCO. Zo wordt er steeds nieuwe informatie toegevoegd en ontstaat er op den duur een prachtige databank van Overijssels kaartmateriaal. Kadasterkaarten waar in deze tekst weinig aandacht aan is besteed, kunnen bekeken worden op www.watwaswaar.nl. Voor meer informatie kijk op www.historischcentrumoverijssel.nl. Om de beeldbank te raadplegen ga naar ‘zoeken en vinden’, klik op ‘databanken’, daarna op beeldbank. Voor een overzicht van de kaartcollecties kijk op: www.archieven.nl.


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Kaarten, luchtfoto's en tuinontwerpen in Bibliotheek Wageningen UR (door Liesbeth Missel)

Adres en Contactgegevens

Bibliotheek Wageningen UR
Droevendaalsesteeg 2
6708 PB Wageningen
Contactgegevens: Leeszaal Speciale Collecties
Telefoon: 0317-482701
E-Mail: speccoll.library@wur.nl

Toegankelijkheid

De leeszaal, tevens tentoonstellingsruimte, van de Speciale Collecties is op de eerste verdieping van de Forumbibliotheek en bereikbaar via een trap vanaf de tweede verdieping van de Bibliotheek, waar de hoofdingang is. De leeszaal is open van maandag tot vrijdag, van 9.00 tot 17.00 uur. Voor een bezoek aan een tentoonstelling is geen legitimatie nodig. Voor het raadplegen van stukken kan om een legitimatie gevraagd worden. Materiaal van vóór 1900, handschriftelijk of bijzonder materiaal wordt niet uitgeleend. Voor het lenen van uitleenbare stukken is een lenerspas verplicht.
Fotokopieën en foto’s mogen (zonder flits en met toestemming van de medewerkers van de leeszaal) gemaakt worden voor eigen onderzoek. Voor publicaties, websites en commerciële doeleinden moet schriftelijk toestemming gevraagd worden. Tegen vergoeding wordt dan een professionele reproductie gemaakt. In de leeszaal zijn de kaartbladen van de grote Nederlandse topografische kaartseries 1:25.000 en 1:50.000 vanaf 1850 aanwezig, alsmede de waterstaatskundige kaartseries en andere thematische kaarten van Nederland. Bodemkundige kaarten zijn in de open opstelling van de bibliotheek te raadplegen. Oudere kaarten en ander kaartmateriaal uit de magazijnen is op aanvraag in te zien. De leeszaal bevat ook een collectie handboeken, overzichtswerken en (karto)bibliografieën over de aanwezige vakgebieden en documenttypen.

Omvang

De totale omvang betreft ruim 250.000 documenten in zeven collecties. Van oudsher was er de collectie oude drukken (ca. 45.000) van vóór 1900. In deze collectie bevinden zich onder andere aardrijkskundige verhandelingen, reisbeschrijvingen en geologische handboeken.
De drie topografische collecties zijn vooral gericht op inrichting en gebruik van het Nederlandse landschap. De kaartencollectie omvat ca. 15.000 kaarten, waaronder ca. 1.000 kaarten van vóór 1900 en 8.000 bodem- en natuurinventarisatiekaarten, voornamelijk van 1950-2000. Er zijn ca. 100 oude atlassen en kartografische herdrukken. TUiN, de tuin- en landschapsarchitectuurcollectie, beslaat ca. 50.000 items. De derde collectie bestaat uit ca. 95.000 luchtfoto’s van Nederland.
De laatste drie collecties omvatten: 35.000 kwekerscatalogi, 15.000 brochures van in Nederland verhandelde landbouwmachines en een verzamelcollectie met overig beeldmateriaal (10.000) zoals botanische tekeningen, academische wandplaten en glasdia’s van tropische plantencultuur en bosbouw.

Profiel van de Collecties

Inhoudelijk zijn de collecties gericht op de historische, wetenschappelijke informatieverzorging ten aanzien van de kenniseenheden van Wageningen UR. Vooral de Plantenwetenschappen en de Omgevingswetenschappen zijn goed vertegenwoordigd, met name tuin- en landschapsarchitectuur, historischtopografisch en kartografisch materiaal. Door de samenhang in al deze collecties kan een goed beeld gegeven worden van de historie van landgebruik en de ruimtelijke ontwikkeling van het landschap in Nederland. Wat betreft de acquisitie van topografisch materiaal ligt de nadruk meer in het verkrijgen van relevante, aanvullende collecties dan op het aankopen van individuele kaarten. Dit laatste valt onder de collectievorming van de Bibliotheek evenals het collectioneren van digitaal materiaal.
Kaarten en atlassen (1570 tot heden) Vooral de collectie oude polderkaarten verdient aandacht, door de fraaie uitvoering en de grote betrouwbaarheid van de metingen. Binnen Wageningen UR waren bij onderzoekinstituten en leerstoelgroepen zoals Cultuurtechniek, Landmeetkunde en Ruimtelijke Planvorming meerdere kaartcollecties aanwezig. Deze zijn inmiddels overgeplaatst naar de Speciale Collecties. Dat geldt ook voor de collectie van ca. 8.000 kaarten van Alterra, het Staringcentrum (daarvoor Stiboka) en het Instituut voor Bos- en Natuuronderzoek (IBN). De Stichting voor Bodemkartering produceerde zowel gedrukte bodemkundige kaartseries als in opdracht vervaardigde, regionale en lokale bodemkarteringen. Hiervan zijn deels ook de manuscriptkaarten aanwezig. Het IBN produceerde kaarten in pen voor afbeeldingen en kaartbijlagen van inventarisatierapporten over de flora en fauna in Nederland. Deze kaarten zijn dus niet zelfstandig verschenen.
Collectie TUiN (1600-heden) De Collectie TUiN (Tuin- en Landschapsarchitectuur in Nederland) is een unieke verzameling documenten betreffende de tuin- en landschapsarchitectuur in Nederland. TUiN bevat o.a. grootschalig, handschriftelijk kaartmateriaal zoals ontwerpschetsen, tekeningen, beplantings- en landschapsplannen, maar ook topografische prenten, foto’s, dia’s, prentbriefkaarten, correspondentie e.d. over tuinen, parken, buiten- en begraafplaatsen en landschappen. Het betreft het oeuvre en de documentatie van de belangrijkste tuin- en landschapsarchitecten van Nederland vanaf ca 1850. De ca. 30 deelcollecties zijn afkomstig van verschillende Nederlandse architecten en van instanties waarvoor zij gewerkt hebben. Voor moderne, naoorlogse tuin- en landschapsarchitecten wordt in samenwerking met de Leerstoelgroep Landschapsarchitectuur gecollectioneerd. Het criterium is ‘architecten die belangrijk zijn voor het vakgebied en voor het Wageningse onderwijs en onderzoek’. TUiN is ook internationaal gezien uniek als basis van een ‘virtueel’ historisch kenniscentrum op het vakgebied. De collectie is van cultuurhistorische en kunsthistorische waarde en daarnaast van betekenis voor de kennis van de ‘groene’ omgeving, het behoud van monumentaal erfgoed en de ontwikkelingen van het landschap.
Luchtfoto’s Royal Air Force (1943-’47) en Grebbelinie (1939) Een van de meest unieke speciale collecties van de Bibliotheek betreft ca. 94.000 luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog, gemaakt door de geallieerde strijdkrachten tijdens de bevrijding van Nederland, 1944-1945. Tevens zijn er ca. 1.000 luchtfoto’s van de Grebbelinie van de Meetkundige Dienst van Rijkswaterstaat uit 1939.
De RAF-collectie wordt momenteel met subsidie van VWS gescand in het kader van het programma Erfgoed van de Oorlog. In de huidige tentoonstelling (WO2 luchtfoto’s toen en nu; van 9 april t/m 17 september 2010) staat deze collectie centraal. Er wordt aandacht besteed aan het gebruik toen: de luchtfoto-interpretatie in jaren 1940-1945 en speciaal de luchtfoto’s van Wageningen en omgeving, van Grebbeberg tot Operatie Market Garden. De waarde van de collectie nu is te zien in het naoorlogs gebruik van de luchtfoto’s voor een verscheidenheid in onderzoek naar bodem- en landgebruik, archeologie, landschap en cultuurhistorie en voor het opsporen van explosieven en andere risicofactoren.

Data- en beeldbanken en portals

De van oudsher bij de Bibliotheek aanwezige (oude) kaarten en atlassen zijn toegankelijk via de catalogus van de Bibliotheek of via de eigen view op de catalogus van de Speciale Collecties: library.wur.nl/WebQuery/speccol.
De collectie kaarten die geproduceerd zijn door Alterra zijn deels gedigitaliseerd en met Zoomify raadpleegbaar via de Alterra Map database: library.wur.nl/cck/.
De tuin- en landschapsarchitectuurcollecties worden toegankelijk gemaakt via de databank TUiN waarin ook beeldmateriaal getoond wordt: library.wur.nl/tuin/. Niet alles is daarin echter al ontsloten; deels zijn er inventarissen op papier aanwezig.
Vooral voor studenten is er de Map Portal die een eerste toegang geeft tot kartografisch materiaal zowel digitaal als papier en in huis als elders: library.wur.nl/WebQuery/nieuws/maps

Websites

Voor informatie over de Speciale Collecties: library.wur.nl/speccol/.
Meer informatie over de kaartencollectie is te vinden via: library.wur.nl/speccol/maps.html.
De luchtfotocollecties zijn momenteel alleen toegankelijk via overzichtskaartbladen waarop de vluchtgebieden zijn ingetekend, en via vluchtkaarten en ordners met aanvullende gegevens: library.wur.nl/speccol/aer-phot.html.

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 1

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en atlassen van de Universiteitsbibliotheek Utrecht (door Marco van Egmond)

Adres en Contactgegevens

Universiteitsbibliotheek Utrecht
Heidelberglaan 3, 3584 CS Utrecht
Contactpersoon: Marco van Egmond (conservator kaarten)
Informatie: 030-2535156 of m.vanegmond@uu.nl

Toegankelijkheid

De kaartenzaal van de Universiteitsbibliotheek Utrecht bevindt zich op de zesde verdieping van het centrale bibliotheekgebouw op de Uithof, kamer 6.29. De zaal is geopend van maandag tot en met vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur. Voor een bezoek aan de kaartenzaal heeft u een lenerspas, leeszaalpas of collegekaart nodig, die u afgeeft bij de balie van Bijzondere Collecties. Een lenerspas of leeszaalpas kunt u op vertoon van een geldig legitimatiebewijs aanvragen bij de centrale balie op de eerste verdieping. In de kaartenzaal kunt u kartografisch materiaal van ná 1900 raadplegen. Via de publiekscatalogus is het mogelijk om materiaal van vóór 1900 aan te vragen en vervolgens in te zien in de leeszaal Bijzondere Collecties naast de kaartenzaal.
Naast de kaartenzaal vindt u de handboekerij van Bijzondere Collecties. U mag – na overleg met de medewerkers van de kaartenzaal of van de balie Bijzondere Collecties – foto’s, A3-scans of digitale opnamen maken van het kartografisch materiaal. Het gebruik van een flitser is verboden. Aanvragen voor professionele scans of foto’s kunt u indienen aan de balie van Bijzondere Collecties of bij één van de kaartenzaalmedewerkers.

Omvang

Momenteel bevat de Utrechtse collectie circa 140.000 losse kaarten, 7.000 atlassen en 6.000 oude kaarten (van vóór 1850); ook zijn er reproducties, en globes. Naast deze analoge kaarten is er vanuit de kaartenzaal toegang tot meer dan 200.000 digitale en gedigitaliseerde kaarten, onder andere op CD-roms.

Profiel

De kaartencollectie ondersteunt het onderzoek en onderwijs van hoofdzakelijk de Faculteit Geowetenschappen en dient tevens als nationale vraagbaak voor allerhande vragen op het gebied van kartografie. Het acquisitiebeleid is vandaag de dag vooral gericht op de verwerving van recente kartografische documenten van Nederland en omliggende landen. Van veel Europese landen zijn verder topografische kaartseries met een schaal van 1:25.000 tot 1:50.000 beschikbaar. Elk deel van de wereld is tot slot vertegenwoordigd op een schaal van minstens 1:1.000.000. Ouder kaartmateriaal wordt voornamelijk gerepresenteerd door facsimile’s. Daarbij ligt de nadruk op door Nederlanders vervaardigde kaarten, gerelateerd aan het Nederlandse grondgebied en voormalige koloniën.
Het streven is de gehele wereld op de schaal van 1:250.000 beschikbaar te hebben en van alle landen een nationale atlas. Daarnaast bepalen de onderwijs- en onderzoeksbehoefte van de Faculteit Geowetenschappen deels het aanschafbeleid.
De historie van de Utrechtse kaartenverzameling gaat terug tot 1908, toen het Geografisch Instituut werd opgericht. Vóór de oprichting van het Geografisch Instituut in 1908 kwam men in Utrecht niettemin incidenteel in het bezit van kostbare kartografische documenten. Noemenswaardige aanwinsten uit de beginperiode van de universiteitsbibliotheek vormen de Latijnse editie van Ptolemaeus’ Geographiae uit 1513 (Mainz) en twee edities (1592 en 1598) van Abraham Ortelius’ Theatrum orbis terrarum.
Na het midden van de zeventiende eeuw stagneerde het aantal kartografische acquisities van naam. Pas in de negentiende eeuw ontstond er weer serieuze aandacht voor de uitbouw van de bibliotheek en daarmee voor de kartografie. Zo kwam men in 1827 in het bezit van een Nederlandse editie van de Atlas maior van Joan Blaeu. In diezelfde tijd kreeg de bibliotheek de beschikking over het eerste deel van de Spieghel der zeevaert van Waghenaer, dat mogelijk een presentexemplaar voor Willem van Oranje is geweest.
In de negentiende eeuw kwamen ook twee contemporaine particuliere verzamelingen de bibliotheekcollectie verrijken. Het ging om de grote verzamelingen van Gerardus Moll (1785-1838), sinds 1812 Utrechts hoogleraar in de wis- en natuurkunde, en van Jan Ackersdijck (1790-1861), sinds 1841 Utrechts hoogleraar in de economie en statistiek. Bij de collectie Moll, een legaat van bijna 1.500 kaarten en een tiental atlassen, ligt de nadruk op zee- en waterstaatskaarten. De kaartencollectie van Ackersdijck, een schenking van een kleine 1.500 kaarten en bijna twintig atlassen, omvat vooral geografische, statistische en thematische kaarten uit het begin van de negentiende eeuw.
In 1973 zouden de collecties Ackersdijck en Moll in bruikleen worden gegeven bij de bibliotheek van het toenmalige Geografisch Instituut. Dit instituut was tot 1969 op diverse locaties in het centrum van de stad Utrecht gevestigd. In dat jaar vond de verhuizing naar het nieuwe universiteitscentrum De Uithof plaats. In 1974 werd een kaartbeheerder aangesteld, waarna de kaartenverzameling uitgroeide tot een grote algemene referentiebibliotheek voor kartografisch materiaal.
De laatste decennia werd de kaartencollectie van het Geografisch Instituut, tegenwoordig Faculteit Geowetenschappen geheten, verrast met enkele voorname schenkingen. In 1987 schonk een particulier een twaalfdelige Blaeu-atlas, bestaande uit de Nederlandse editie van de Atlas maior, twee stedenboeken van de Nederlanden en het stedenboek van Piemonte. Vrij recent nog mocht de kaartenverzameling zich verheugen op bijna 130 oude kaarten van de provincies Holland en Utrecht, eveneens een particuliere donatie.
De facultaire kaartenverzameling verhuisde in 2004 naar de nieuwbouw van de universiteitsbibliotheek. De belangrijkste kartografische documenten van de Universiteit Utrecht bevinden zich nu onder één veilig en geklimatiseerd dak. In de nabije toekomst komen er nog de vele duizenden, merendeels bodemkundige en geologische kaarten van de Bibliotheek Geowetenschappen bij. Hierdoor zullen praktisch alle Utrechtse universitaire kaartencollecties op één locatie zijn verenigd.

Beeldbanken en portals

De website Gedigitaliseerde kaarten van de Universiteitsbibliotheek Utrecht (kaarten.library.uu.nl) is sinds 2004 online en toont delen van de kaartencollectie als full-image. De gedigitaliseerde kaarten worden thematisch via deelcollecties gepresenteerd. Elke afgebeelde kaart is voorzien van een uitgebreide documentbeschrijving en een uitvoerige wetenschappelijke toelichting.

Website

Voor informatie over de kaartenverzameling: www.uu.nl/NL/Bibliotheek/vakgebieden/bijzondere_collecties/kaarten.

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 4

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten, foto's en tekeningen van het Westfries Archief (door Jan de Bruin)

Adres en Contactgegevens

Westfries Archief
Blauwe Berg 5c, 1625 NT Hoorn
Postbus 603, 1620 AR Hoorn
Contactpersonen: Jan de Bruin (beeldmateriaal) en Joke Terra (bibliotheek)
Informatie: 0229-282500

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Westfries Archief is geopend van dinsdag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur, en – behalve in juli en augustus – op de tweede en vierde donderdagavond van de maand van 18.30-21.30 uur. Gedurende de hele dag worden er stukken uit de kluis gehaald. Tot 16.30 uur, en tijdens de avondopenstelling tot 21.00 uur, kunt u aanvragen doorgeven. Na 16.30, resp. 21.00 uur wordt geen materiaal meer uitgereikt. Voor een bezoek aan de studiezaal heeft u een bezoekerspas nodig. Deze kunt u aanvragen bij de balie op vertoon van een geldig legitimatiebewijs. Het is mogelijk om als bezoeker (digitale) opnamen te maken van stukken uit de collectie. Er gelden wel een paar regels om de kwetsbare stukken te beschermen en overlast voor anderen te voorkomen. Het is vaak mogelijk om reproducties te bestellen. Bestellingen kunnen schriftelijk, per e-mail of aan de balie van de studiezaal worden ingediend. De levertijd bedraagt twee à drie dagen. Grote opdrachten kunnen een langere levertijd hebben. Uitgebreidere informatie over de toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: www.westfriesarchief.nl.

Omvang

De collectie omvat op dit moment onder meer ca. 50.000 foto’s (periode 1860-2000), ca. 15.000 negatieven, ca. 3.000 dia’s, ca. 400 niet-technische tekeningen (18de-20ste eeuw), 350 technische tekeningen (19de-20ste eeuw), ca. 300 prenten (eind 16de-20de eeuw), en 10 atlassen (17de-19de eeuw).

Profiel

Het verzamelbeleid van het Westfries Archief richt zich op oostelijk West-Friesland. De oudste collectieonderdelen zijn afkomstig van de gemeenten Hoorn, Enkhuizen en Medemblik. Maar ook een dorp als Wijdenes, de geboorteplaats van professor C. Koeman, is verrassend goed vertegenwoordigd met een flink aantal achttiende-eeuwse topografische tekeningen.
Van de vroegere Zuiderzeesteden springen de historische stadsplattegronden het meest in het oog, zoals de kaarten die de bekende kartograaf Lucas Jansz. Wagenaar maakte van zijn geboortestad Enkhuizen. Er zijn veel zeventiende- en achttiende-eeuwse navolgingen van Wagenaars kaarten bekend, de meeste daarvan zijn in de collectie aanwezig. Ze behoren tot het collectieonderdeel ‘Stadhuismuseum Enkhuizen’, dat sinds eind jaren zeventig in fasen naar het Westfries Archief is overgebracht. Hierin zitten behalve stadsplattegronden ook veel afbeeldingen van topografie en gebeurtenissen, portretten en dergelijke, daterend vanaf de vroege zeventiende eeuw. Ook het Westfries Museum te Hoorn heeft een belangrijk deel van zijn collectie papieren documenten in het Westfries Archief ondergebracht. Een laatste aanvulling op de collectie die zeker het vermelden waard is, is het legaat van ir. C. Koeman uit Blokker (niet te verwarren met professor Koeman). Koeman was een verwoed verzamelaar van literatuur over en oude kaarten van West-Friesland. De collectie Koeman bevat onder andere een schitterend ingekleurde stedenatlas van Joan Blaeu uit 1649. Volgens kenners is het een van de mooiste exemplaren die er nog zijn.
Andere topstukken uit de collectie zijn de kaarten van het Groot Proces (1637-1695) over de verdeling van de onderhoudskosten van de West-Friese Omringdijk, vervaardigd in opdracht van de Hoge Raad. Handgetekende kaarten uit 1638 van in totaal 18 strekkende meter tonen in detail hoe de Omringdijk er toen uitzag. Van 1651-1654 werd vervolgens het hele gebied binnen de West-Friese Omringdijk gekarteerd door landmeter Johannes Dou uit Leiden. Ook deze manuscriptkaart, waarvan de gegevens door Dou zijn gebruikt voor zijn gedrukte kaart van het hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen, wordt in het Westfries Archief bewaard. De kaarten van het Groot Proces zijn in 2005 op cd-rom uitgegeven. Sindsdien zijn ze bijvoorbeeld bruikbaar gebleken voor archeologisch onderzoek.
De collectie van het Westfries Archief is de laatste jaren aanzienlijk uitgebreid. Het aantal foto’s, dia’s en negatieven bedraagt inmiddels een veelvoud van het aantal genoemd in de Almanak van Paul van den Brink in 1995. Belangrijkste toeleveranciers van beeldmateriaal zijn de bij het Westfries Archief aangesloten gemeenten. Er zijn bijvoorbeeld afspraken gemaakt met gemeentelijke afdelingen communicatie over aanlevering van persfoto’s. Ook historische verenigingen uit de regio leveren geregeld materiaal.

Beeldbanken en portals

De beeldbank van het Westfries Archief is raadpleegbaar via de websites www.westfriesarchief.nl en www.archieven.nl. Het overgrote deel van de collectie is gedigitaliseerd. Voor materiaal dat nog niet digitaal beschikbaar is dienen belangstellenden naar de studiezaal te komen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de atlassen. Deze maken deel uit van de bibliotheek van het Westfries Archief, waarvan de catalogus eveneens op genoemde websites kan worden geraadpleegd. Verder wordt nog dit jaar in de openbare bibliotheek Hoorn een historisch informatiepunt (HIP) ingericht. Hiertoe werken bibliotheek, Westfries Archief, Westfries Museum en de Vereniging Oud Hoorn samen. Het HIP bestaat uit een fysieke ruimte in de bibliotheek en uit website. De collecties van de samenwerkende instellingen worden hier op thematische wijze ontsloten.

Website

Informatie: www.westfriesarchief.nl (zoeken op: afbeeldingen)

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 3

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en tekeningen van het Nationaal Archief (door Gijs Boink)

[NB: tekst op 7 juni 2011 aangepast aan vernieudwe website Nationaal Archief]

Adres en Contactgegevens

Nationaal Archief
Prins Willem-Alexanderhof 20
Postbus 90520, 2509 LM Den Haag
Contactpersonen: Ron Guleij (Onderzoek), René Haubourdin (Acquisitie en Dienstverlening) en Gijs Boink (Collectiebeheer)
Informatie: 070-3315400 of info@nationaalarchief.nl

Toegankelijkheid

De studiezaal van het Nationaal Archief is op dinsdag geopend van 9.00 tot 21.00 uur, op woensdag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.00 uur en eens in de twee weken op zaterdag van 9.00 tot 17.00 uur. Bij uw eerste bezoek meldt u zich aan de hoofdbalie in de hal van het Nationaal Archief. Hier wordt u, nadat u zich gelegitimeerd heeft, als bezoeker ingeschreven. Bij elk volgend bezoek aan de studiezaal volstaat het dat u zich meldt met het bezoekersnummer dat u bij de eerste inschrijving heeft ontvangen.
Het aanvragen van originele stukken kan in de studiezaal tot één uur voor sluitingstijd. Ook is het mogelijk via internet stukken te reserveren; houdt hierbij wel rekening met een behandelingstermijn van twee werkdagen. Van materiaal dat veel aangevraagd wordt zijn in een aparte studiezaal microfilms of -fiches beschikbaar. Er gelden enige beperkingen: kwetsbare stukken, stukken van bijzondere cultuur-historische waarde en stukken waarop een beperking van de openbaarheid berust, kunnen niet aangevraagd worden.
Met inachtneming van deze beperkingen kunnen hoogwaardige reproducties besteld worden. Dit kan direct in de studiezaal aan de reproductiebalie, op schriftelijk verzoek en per e-mail. Wanneer een bestelling niet aan de balie geschiedt, is een duidelijke bronverwijzing (nummer toegang, inventarisnummer en eventueel pagina- of documentnummer) vereist. De levertijd van hoogwaardige reproducties bedraagt maximaal drie weken. Wanneer u speciale wensen heeft of een grote opdracht wilt plaatsen, is het raadzaam eerst de mogelijkheden te bespreken.
Het Nationaal Archief biedt bezoekers ook de mogelijkheid zelf opnames te maken met een meegebrachte camera zonder flits .
Uitgebreide informatie over toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: www.gahetna.nl/vraagbaak/bezoek-ons/studiezaal.

Websites

Omvang

Bij het Nationaal Archief ligt bijna duizend jaar geschiedenis van Nederland opgeslagen in zo’n 100 kilometer aan archieven. Al dit bronnenmateriaal is afkomstig van de centrale overheid, het graafschap Holland, de gewestelijke en provinciale bestuursinstellingen in Zuid-Holland en van particuliere instellingen en privé-personen. Hiertoe behoort ook de grootste collectie kaarten en tekeningen in Nederland: naar schatting beheert het Nationaal Archief ongeveer 300.000 kaarten, tekeningen, kaartboeken, atlassen en topografische tekeningen. Circa de helft hiervan bestaat uit manuscriptmateriaal. Juist door de directe samenhang met de archieven vormt de kaartencollectie zowel op nationaal als op internationaal niveau een topcollectie.

Profiel

De Nederlandse archiefwet verplicht overheidsinstellingen hun archieven na 20 jaar aan een openbare archiefinstelling over te dragen. Het Nationaal Archief is de bewaarplaats voor archieven voor de centrale overheid en de provincie Zuid-Holland. Zoals hierboven al aangehaald, worden zodoende in het Nationaal Archief kaarten en tekeningen beheerd die onderdeel uitmaken van de archieven van de centrale overheid en van de provinciale overheid van Zuid-Holland. Omdat de ‘oude’ provincie Holland pas in 1840 definitief in twee delen werd gesplitst, bevat de collectie ook veel kaarten en tekeningen van de noordelijke helft van die provincie. Hiernaast worden ook archieven en verzamelingen van particuliere personen en bedrijven verworven. Doordat archiefdiensten de verworven archieven en collecties indelen naar herkomst, dus naar archiefvormende instantie, bestaat er geen centrale kaartencatalogus. In het toegangenbestand van het Nationaal Archief zijn de inventarissen - de ‘wegwijzers’ - op de kaartencollecties herkenbaar door een lettercode die voorafgegaan wordt door het getal 4 en een punt. De kaartencollecties volgen de indeling naar archiefvormer echter niet altijd één op één. In de negentiende eeuw is getracht het aanwezige materiaal in een aantal thematische verzamelingen onder te brengen. Zo is het beeldmateriaal dat integraal onderdeel uitmaakte van het archief van bijvoorbeeld de Verenigde Oost-Indische Compagnie of de Raad van State, overgebracht naar collecties die veel breder van opzet zijn. Helaas is bij het opbouwen van deze thematische verzamelingen weinig aandacht geschonken aan de herkomst of de relatie tussen de kaarten en geschreven documenten. Hierdoor kan de reconstructie van de context waarin een bepaalde kaart geplaatst moet worden (zoals - niet onbelangrijk - de ontstaansgeschiedenis) een hele opgave zijn. Gelukkig is er toch vaak een vorm van verwijzing aanwezig.

Het is onmogelijk in kort bestek een uitputtend overzicht van de gehele collectie te geven. Daarom vindt u hier een opsomming van de belangrijkste onderdelen ervan.
De kern van de collectie wordt gevormd door de verzameling ‘Buitenlandse Kaarten vóór 1900’ (beter bekend als de collectie Leupe) en de verzameling ‘Binnenlandse Kaarten vóór 1900’ (beter bekend als de collectie Hingman). In de collectie Leupe vindt u onder andere kaarten afkomstig van de handelscompagnieën VOC en WIC. Belangrijkste onderdelen van de collectie Hingman zijn de kaartbestanden van de Staten-Generaal, de Staten van Holland en de Raad van State. Andere belangrijke collecties worden gevormd door de kaarten en tekeningen van het Ministerie van Koloniën, van het Ministerie van Marine, en de Waterstaatskaarten. De kaartverzamelingen die een duidelijke militaire oorsprong hebben, zoals die van het Ministerie van Oorlog/Defensie en een deel van het materiaal van de Raad van State, worden beschreven in verschillende min of meer thematische opgezette toegangen, zoals onder andere plans van vestingen, binnenlandse gedrukte kaarten en situatiekaarten, waaronder een serie Hottingerkaarten en Hattinga-atlassen. Series topografische kaarten, zoals de Ferrariskaarten en de Topographische en Militaire Kaart van het Koningrijk der Nederlanden (TMK), zijn te vinden in de inventaris op de collectie die afkomstig is van de Topografische Dienst. Daarnaast is er een collectie tekeningen afkomstig van de Rijksgebouwendienst en treft u vanzelfsprekend enkele collecties Zuid-Hollandse kadastrale kaarten. De collectie losse aanwinsten, die naar zijn aard een zeer brede opzet kent, mag hier niet onvermeld blijven.
In voorkomende gevallen zijn kaarten en tekeningen integraal onderdeel gebleven van het eigenlijke archief waartoe ze behoren. Zo zijn de tekeningen van het Bureau Registratie Verdedigingswerken (ook wel bekend als het ‘Bunkerarchief’, dat bijna 10.000 militaire kaarten en tekeningen over de ca. 2.000 bunkers die tijdens de Duitse bezetting in Nederland zijn gebouwd bevat) alleen via de inventaris op dat archief te vinden.

Kort en goed: de collectie kaarten en tekeningen van het Nationaal Archief is groot en divers. Daardoor is ze niet voor elk onderzoek even doorzichtig. Daarom hier een goede raad: lees, wanneer u uw onderzoek begint, altijd de inleiding op de inventaris. Helpt dat niet, schroom dan niet vragen te stellen. De medewerkers van de informatiebalie denken graag met u mee en roepen indien nodig de inhoudelijk specialisten erbij.

Op de studiezaal zijn enkele hulpmiddelen aanwezig zoals een systematisch overzicht, een overzicht op onderwerp en een verzameling bladwijzers. Ook vindt u hier een aparte historisch-kartografische handbibliotheek. U treft er de belangrijkste naslagwerken, monografieën en facsimiles.

Beeldbanken en portals

Belangrijkste literatuur


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 2

Kaartencollecties in Nederland: Collectie kaarten en atlassen van de Universiteitsbibliotheek Leiden (door Martijn Storms)

Adres en contactgegevens

Universiteitsbibliotheek Leiden
Witte Singel 27
2311 BG Leiden
Contactpersoon: Martijn Storms (conservator kaarten en atlassen)
Tel.: 071-5272855; e-mail: m.storms@library.leidenuniv.nl

Toegankelijkheid

De Leeszaal Bijzondere Collecties (Dousa Zaal) is geopend van maandag t/m vrijdag van 9.00 tot 17.30 uur (tijdens het zomerreces van 9.00 uur tot 16.45 uur). Gedurende de hele dag worden er stukken uit de kluis gehaald, behalve tussen 12.30 en 13.30. Tot 16.00 kunt u aanvragen doorgeven. Na 16.30 wordt geen materiaal meer uitgereikt. Voor een bezoek aan de leeszaal heeft u een lenerspas of inzagepas nodig. Deze kunt u aanvragen bij de uitleenbalie op vertoon van een geldig legitimatiebewijs. Het is mogelijk om als bezoeker (digitale) opnames te maken van stukken uit de collectie. Er gelden wel een paar regels om de kwetsbare stukken te beschermen en overlast voor anderen te voorkomen. Het is vaak mogelijk om reproducties te bestellen van materiaal uit de bijzondere collecties. Bestellingen kunnen schriftelijk, per e-mail of aan de balie van de Leeszaal worden ingediend. De levertijd bedraagt ongeveer twee à drie weken. Opdrachten van grotere omvang hebben een langere levertijd. Uitgebreidere informatie over de toegankelijkheid van de collectie is te vinden op de website: www.bibliotheek.leidenuniv.nl/collecties/bijzonder/praktisch.jsp.

Websites

Omvang

De collectie Kaarten en Atlassen omvat op dit moment onder meer ca. 60.000 kaarten (waarvan ca. 3.000 manuscriptkaarten), ca. 1.500 atlassen, ca. 24.000 topografische prenten (waarvan ca. 12.000 van Nederland en ca. 12.000 van het buitenland), ca. 1.600 topografische tekeningen van Nederland en ca. 10 globes.

Profiel

Verreweg het grootste deel van de collectie kaarten en atlassen werd in 1872 als legaat verworven van J.T. Bodel Nijenhuis. De jurist Johannes Tiberius Bodel Nijenhuis (1797-1872) was firmant van uitgeverij Luchtmans, secretaris van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde en verwoed verzamelaar van kartografisch en topografisch materiaal. In 1866 had Bodel in zijn testament op laten tekenen: “Mijne verzameling van losse kaarten en kaartboeken wenschte ik ten nutte der wetenschap zeer gaarne bij elkander behouden te zien. Daartoe zal zij aan een openbaren lands inrichting gratis moeten worden aangeboden worden, met de kassen waarin zij zich bevinden. Liefst zag ik haar in de Bibliotheek der Leidsche Hogeschool.” Bodel Nijenhuis verzamelde kaarten met als doel een beeld van de Nederlandse geschiedenis te kunnen schetsen. Zelf schreef hij in 1846 over zijn eigen kaartencollectie: “Het verzamelen, kennen, vergelijken, beoordelen en beschrijven van die Kaarten, in verband met de narigten der geschiedschrijvers en in betrekking met haren oorsprong, uitvoering en kunst waarde, zal daarom voor zeker eene belangrijke bijdrage mogen geacht worden ter voorlichting bij de beoefening van de geschiedenis des vaderlands.” De oorspronkelijke collectie Bodel Nijenhuis omvatte ca. 50.000 kaarten, 350 atlassen, 22.000 topografische prenten (ongeveer een derde betrekking hebbend op Nederland) en 1.550 tekeningen van Nederland. De collectie is uitgebreid met stukken die reeds uit vroeger eeuwen in de UB Leiden berustten, waaronder de in 1690 verworven kartografische collectie van Isaac Vossius (1618-1689), bestaande uit 25 atlassen en 187 zestiende-eeuwse kaarten. Verder is de collectie uitgebreid met 330 handgetekende zeekaarten (1704-1726) van de firma Van Keulen (aangekocht in 1908), kaarten en atlassen van het voormalig Ministerie van Koloniën (in 1963 en 1979), het archief van Youssouf Kamal’s Monumenta Cartographica Africae et Aegypti (in 1959 in bruikleen gegeven en in 1988 door de erfgenamen van F.C. Wieder geschonken) en een collectie van 340 Nederlandse schoolatlassen van professor C. Koeman (aangekocht in 1990).

Beeldbanken en portals

Belangrijkste literatuur


Laatst bijgewerkt op 2015-11-22