Tijdschrift voor de Geschiedenis van de Kartografie in Nederland

Caert-Thresoor homepage

@ la Carte 2005-2010

@ la Carte 2000-2001

@ la Carte 2002-2004

Deze rubriek vestigt de aandacht op bijzondere internetsites met betrekking tot de historische kartografie. De ene keer wordt één bijzondere pagina besproken, de andere keer een aantal sites met een gemeenschappelijk thema.

Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 4

@ la Carte: De laatste ...

We stoppen ermee. Met de @ la Carte dan. Tien jaar geleden beloofden we toenmalig redacteur Peter van der Krogt het een jaar of vier, vijf vol te houden. Het werden er 10! De twintigste @ la Carte, 2005-4, was een terugblik op de reeds verschenen afleveringen. We constateerden toen dat het accent enigszins verschoven was van mooie plaatjes op het net, naar atlasconcepten. Enkele uitzonderingen daargelaten, moeten we nu constateren dat de ontwikkelingen zijn blijven hangen.
Natuurlijk zetten veel erfgoedinstellingen hun materiaal nog op internet, maar de innovatie blijft uit. In deze laatste bijdrage willen we een aantal ontwikkelingen op het gebied van (moderne) geo-informatie toelichten en daarbij de kansen voor historisch kartografische toepassingen laten zien.
De eerste ontwikkeling gaat over de vindbaarheid van gegevens, in ons geval oude kaarten. Voor geo-informatie is die vindbaarheid enorm verbeterd met de komst van het Nationaal Georegister. Feitelijk is dit een groot portal. Je vult een zoekterm in en via de website wordt gezocht in een grote database met metadata. Dit is informatie over de eigenlijke informatie, zoals de naam van de maker, het jaartal van uitgave, etc. De gegevens zijn afkomstig van een groot aantal leveranciers. Je krijgt dan een lijst met datasets die, in meer of mindere mate, aan je zoekterm voldoen. Door de beschrijving weet je precies met wat voor data je te maken hebt. Afhankelijk van de leverancier kun je soms ook de echte data bekijken. Naar ons idee is er voor oude kaarten een behoefte aan een soort register. Regelmatig bereiken ons vragen wat voor kaarten er van een bepaald gebied zijn, of dat bepaalde kaarten al gedigitaliseerd zijn. Meestal weten wij dat niet. Een nationaal oude kaartenregister is dan een prima uitkomst.
Een tweede ontwikkeling betreft het zogenaamde cloud sourcing. Dit gaat nog een stap verder dan het georegister. Data leveranciers zetten hun gegevens in de cloud. Dat is een fictieve plek op het internet waar iedereen bij kan. Indien nodig wordt ook de benodigde software (bijv. Mr.SID) in de cloud gezet. Iedereen kan, zonder software of plug-ins te downloaden, doen met de data wat hij wil. Een gebruiker hoeft hierbij ook niet te weten wie de leverancier is. Deze cloud is vooral interessant als gebruikers hun eigen informatie, bijvoorbeeld onderzoeksresultaten, aan de kaart koppelen en terugzetten in de cloud. Op die manier ontstaat er een historisch kartografische onderzoekscommunity. Iedereen heeft hier wat aan, ook de academische wereld, die wegens tijdgebrek veel onderzoek moet laten liggen. Een mooi voorbeeld van cloud sourcing is te vinden bij arcgis.com.
De laatste ontwikkeling die we hier willen bespreken zijn de zogenaamde hypermaps. Dit zijn kaarten waar locatie gebonden informatie aan is toegevoegd. Stel dat we een stadsplattegrond van Blaeu van Rotterdam hebben. Ook hebben we een afbeelding van een zeventiende-eeuws schilderij van het stadhuis. We kunnen nu die afbeelding, op de juiste plek, aan de kaart koppelen. En we kunnen veel meer koppelen: tekstdocumenten, filmpjes, webpagina’s, geluidsbestanden, etc. We spreken hierbij van enriched data. En dat is het ideaal: een onderzoeker haalt zijn kaart uit de cloud, koppelt er mediabestanden aan en zet dat terug in de cloud. Wanneer dat gerealiseerd is, komen wij @la minuut terug met de @la Carte!

Genoemde websites:
Nationaal Georegister: www.nationaalgeoregister.nl
Arcgis: www.arcgis.com


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 3

@ la Carte: EduGIS

Sinds een paar jaar is het onderwerp ‘geografisch informatiesysteem’ eindexamenonderwerp voor het vak aardrijkskunde in het middelbaar onderwijs. Om scholieren, maar vooral ook onderwijzers, wegwijs te maken in dit tamelijk gecompliceerde vak is EduGIS opgezet. Op de website is uitleg te vinden over diverse aspecten van de geo-informatietechnologie en er zijn lesmodules te vinden. Partners in het project zijn onder meer het Kadaster, Geonovum, Geodan en de Vrije Universiteit Amsterdam. Hoewel EduGIS zich met name richt op moderne gegevens, is er ook een module met oude kaarten. Wanneer op de hoofdpagina van EduGIS wordt geklikt op ‘Nederland’ krijgt men een kaart via Google Maps. Door in het menu aan de linkerkant op Lagenbeheer te klikken, krijgt men een overzicht van de beschikbare gegevens. In dit rijtje staat ook een laag ‘Historische kaarten’. Wanneer hierop geklikt wordt, zien we diverse oude kaarten die via de website bekeken kunnen worden. Het betreft voornamelijk (provincie) kaarten van Blaeu, aangevuld met de kaart van Beckeringh van Groningen en een paar 19e-eeuwse kaarten en plattegronden. Er kan ook voor ‘Europa’ en ‘Wereld’ gekozen worden waar nog oude kaarten van Athene, New York, Azië en China te vinden zijn.
Wanneer we op één van de kaarten klikken, bijvoorbeeld de kaart van Nederland van Blaeu, dan wordt deze in de Google Maps-kaart geprojecteerd. Gelijk valt de vervorming van de oude kaart op: er is voor gekozen om een zo nauwkeurig mogelijke referentie toe te passen. Normaal ben ik hier niet zo’n voorstander van, maar in dit geval is het verdedigbaar: scholieren leren zo dat oude kaarten niet zo nauwkeurig hoeven te zijn. Wanneer nu op ‘Legenda’ wordt geklikt, dan kunnen we wat spelen met de kaart. De mate van transparantie is aan te passen, de kaart kan onzichtbaar gemaakt worden of helemaal worden verwijderd.
Een andere benadering van de oude kaarten is door te klikken op ‘Lesmateriaal’ op de hoofdpagina. De thema’s ‘Kennismaken met Blaeu’ en ‘De verdwenen sleutel’ hebben betrekking op de oude kaarten. De oude kaarten kunnen hier toegevoegd worden via de’+’-button rechtsboven het kaartvenster. Dit venster is helaas wat klein, maar via deze pagina kan lesmateriaal gedownload worden. Via opdrachten worden de mogelijkheden van GIS aan de scholieren duidelijk gemaakt.
Helaas is het gebruik van EduGIS niet altijd even duidelijk. Waarom de pagina’s onder ‘Nederland’ en ‘Lesmateriaal’ niet geïntegreerd zijn vraag je je af. Ook is de site vaak traag of laden de kaarten niet goed. Maar EduGIS biedt wel een leuke en speelse kennismaking voor scholieren met de kaarten van Blaeu.

Genoemde website:
EduGIS: http://www.edugis.nl


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 2

@ la Carte: 20 jaar Cartographica Helvtica

Het wordt steeds gewoner dat tijdschriften ook digitaal beschikbaar komen. Soms moet er betaald worden om tijdschriftartikelen online te raadplegen, zoals bijvoorbeeld bij Imago Mundi (dit jaar 75 jaar) waarvoor een abonnement op JSTOR nodig is. Het zijn vooral bibliotheken en onderzoeksinstellingen die een digitaal abonnement op tijdschriften hebben. Andere tijdschriften zijn gratis toegankelijk, zoals bijvoorbeeld bij Geo-Info het geval is (www.geo-info.nl > Geo-Info > Geo-Info op het web). Alle artikelen, verslagen en andere bijdragen van dit tijdschrift zijn in PDF-formaat te bekijken en te downloaden. Onze Zwitserse collega’s van Cartographica Helvetica hebben nu ook alle artikelen op internet gratis beschikbaar gesteld.
Deze toepassing is ontwikkeld ter gelegenheid van het twintigjarig bestaan in 2009 van dit Duitstalige tijdschrift voor de geschiedenis van de kartografie. In twintig jaar zijn 40 nummers verschenen, waarin 188 artikelen zijn gepubliceerd door 134 verschillende auteurs. De Zwitsers hebben ervoor gekozen om de artikelen met een jaar vertraging full-text beschikbaar te stellen. Reden hiervoor is dat het anders weinig zin meer heeft een abonnement op het tijdschrift te nemen. De website is in het Duits, Engels en Frans beschikbaar. Er zijn vier manieren op de website om naar artikelen te zoeken: men kan browsen in de inhoudsopgave, men kan zoeken op auteur en er zijn indexen op onderwerp en trefwoord. Het is jammer dat deze indexen niet verder doorgelinkt worden naar de artikelen, zodat er toch weer in de inhoudsopgave gezocht moet worden. Wanneer er op een fulltext link geklikt wordt komt de pagina als PDF in beeld. Deze pagina kan ook gedownload worden. Wanneer full-text bestanden bekeken worden, wordt men doorgelinkt naar een andere website: retro.seals.ch, de digitale bibliotheek van Zwitserland waar nog veel meer ‘retrodigitized journals’ beschikbaar zijn gesteld en waar naar elk woord in een artikel gezocht kan worden. Het enige nadeel hiervan is dat het niet altijd meer even snel duidelijk wanneer er nu alleen in Cartographica Helvetica of in alle gedigitaliseerde Zwitserse tijdschriften gezocht wordt.

Genoemde websites:
Cartographica Helvetica: http://www.kartengeschichte.ch/
Geo-Info: http://www.geo-info.nl/
Retro Seals: http://retro.seals.ch/


Caert-Thresoor 29e jaargang 2010, nr. 1

@ la Carte: Ferraris viewer

In 2009 verscheen met De grote atlas van Ferraris een facsimile-uitgave van de Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden uit 1777, bekend als de Ferrariskaart. Dit is de eerste topografische kaart van de Zuidelijke Nederlanden. Het gebied dat tussen 1771-1778 in kaart gebracht is komt in grote lijnen overeen met het huidige België. De hoogwaardige digitale afbeeldingen van de 275 kaartbladen van de kaart van graaf Jozef-Jan de Ferraris die voor deze atlas vervaardigd zijn, zijn door het Nationaal Geografisch Instituut van België (NGI) en de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) op internet toegankelijk gemaakt. Deze Ferraris Viewer, of voluit Ferraris Kabinetskaart KBR Viewer, is ondergebracht op de website van het NGI.
Op het beginscherm is een indexkaart van alle bladen van de Ferrariskaart te zien. Een eerste manier om een specifiek kaartblad te bekijken is door op één van de vakjes op de indexkaart te klikken. Ook kan een plaatsnaam ingetypt worden. Daarbij kan zowel naar de Nederlandse als de Franse naam gezocht worden, dus bijvoorbeeld zowel naar Antwerpen en Anvers, Namen en Namur en Valkenburg en Fauquemont. Bij beide zoekmogelijkheden verschijnt boven de indexkaart het bladnummer en, in blauw, de originele Franstalige titel van het kaartblad. Wanneer op deze titel geklikt wordt, wordt de viewer geopend en komt het kaartblad geheel in beeld. Hoewel de viewer best groot is, is er een optie om het kaartblad full-screen te bekijken. De tijd van de kleine viewers waarop een oude kaart nauwelijks fatsoenlijk te bekijken is lijkt nu toch echt achter ons!
In de toolbar rechtsonder is het verkleiningspercentage te lezen. Verder kan er in- en uitgezoomd worden. Gelukkig kan er niet verder dan 100% ingezoomd worden, zodat het beeld niet onnodig groter uitvergroot wordt dan de resolutie waarop het gescand is. Er kan ook gesleept worden om een ander detail van de kaart te bekijken en is er een resetknop om weer het gehele kaartblad in beeld te krijgen. Wat helaas niet mogelijk is, is om in de viewer naar een aangrenzend kaartblad te klikken (zoals bij de viewer van het KIT mogelijk is).

Genoemde website:
http://www.ngi.be/NL/NL1-4-2-3


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 4

@ la Carte: Leiden in 3D

Het is deze keer eens niet een website die we hier bespreken, maar een film. Met in de hoofdrol de stadsplattegrond van Leiden, door Joan Blaeu uit 1649. Deze film, die de titel Ontdek Leiden in de Gouden Eeuw meekreeg, werd het afgelopen Open Monumentenweekend vertoond in de Leidse schouwburg en is gemaakt in opdracht van de Unit Monumenten en Archeologie van de gemeente.
De stadsplattegronden van Joan Blaeu kenmerken zich onder meer door de gebouwen die in opstand getekend zijn. We krijgen hierdoor een indruk hoe de gebouwen van de stad er uit gezien moeten hebben. Het geeft ook de mogelijkheid om relatief eenvoudig een driedimensionale weergave van de stad te realiseren. En dat is voor Leiden gedaan. Men is echter een stap verder gegaan: de 3D-weergave wordt gecombineerd met een animatie. In deze animatie is de kijker een fictieve reiziger uit de zeventiende eeuw. We maken kennis met de bomenrijen buiten de stad en gaan de stad via de Koepoort binnen. Vervolgens varen we door de grachten, onder bruggen, lopen we in steegjes en door de statige Breestraat of vliegen we over de vele huizen van de stad. We worden tijdens de reis vergezeld door een commentaarstem, die ons alles verteld over de stad en haar geschiedenis. Voor de voice-over kan voor Nederlands en Engels gekozen worden. De informatiedichtheid hiervan is erg groot, maar nergens storend.
De makers van de film zijn volkomen trouw gebleven aan de enige bron die ze hebben gebruikt: de stadsplattegrond. Dat betekent dat er niets is bijgefantaseerd. Huizen waarvan we op de film de achterkant zien, en waarvan de textuur dus niet door Blaeu is aangegeven, zijn keurig vaag gehouden. Ook de legendanummers zijn niet weggewerkt. Zo kan het dus gebeuren dat op de muren van de Burcht een groot nummer 63 geprojecteerd is. Ook de topografische foutjes van Blaeu hebben de makers ongemoeid gelaten. Zo ontbreekt op de kaart, en dus in de animatie, de Lakenhal, terwijl die er al een jaar of tien stond. De Marekerk is door Blaeu foutief weergegeven. Hij tekende een ontwerp van de kerk, niet de uiteindelijke versie. Gelukkig hebben de makers er ook hier van af gezien Blaeu te corrigeren. Waar de kaart van Blaeu intact blijft, wijst de voice-over op de onvolkomenheden van de kaart. De film is prachtig: mooi gemaakt, met respect voor de bron en zeer informatief.
De vervaardiger van deze film is het bedrijfje Los Digitalos uit Groningen. Zij hadden al films gemaakt over Groningen op basis van de plattegrond van Haubois (1643) en Groningen in 1470. Deze laatste is op de website van de makers te bekijken. De DVD is verkrijgbaar als onderdeel van het boek Ongekend Leiden. Het verleden in kaart. Dit boekje, dat vooral gaat over de bouwhistorie en de archeologie van Leiden, is voor €12,50 te verkrijgen bij Primavera Pers.

Genoemde websites:
Los Digitalos: http://www.losdigitalos.nl
Primavera Pers: http://www.primaverapress.nl


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 3

@ la Carte: Nederlandse kartografen in Wikipedia

Internet wordt steeds interactiever. Dit fenomeen wordt ook wel ‘Web 2.0’ genoemd. Iedereen die toegang tot internet heeft kan er informatie op zetten. Eén van de bekendste websites die door internetgebruikers zelf samengesteld is, is de online encyclopedie Wikipedia. Welke lemma’s in de encyclopedie komen, en de inhoud ervan wordt door gebruikers van Wikipedia bepaald en niet door een overkoepelende redactie. Een gebruiker kan een lemma starten, waarna anderen deze kunnen aanvullen of verbeteren. In deze @ la Carte bekijken we welke lemma’s er over de Nederlandse historische kartografie in Wikipedia staan, wie de auteurs van deze teksten zijn en hoe betrouwbaar deze teksten zijn. We beperken ons hierbij tot lemma’s over Nederlandse en Vlaamse kartografen.
In de Nederlandse taal zijn tot op heden veertig lemma’s gemarkeerd als ‘Nederlands kartograaf’, zeven lemma’s als ‘Vlaams kartograaf’ en één als ‘Belgisch kartograaf’. Hierbij wordt Henricus Hondius overigens dubbel geteld omdat dit lemma zowel als Nederlands en Vlaams kartograaf is gemarkeerd. Er zijn verder nog een klein aantal kartografen waaraan deze tags niet zijn toegevoegd.
In totaal zijn er beschrijvingen van ongeveer 65 kartografen uit Nederland en België in Wikipedia te vinden. Dat loopt uiteen van ‘Gerardus Mercator’ tot ene ‘G. Essers’. Mercator steekt volgens alle Wikipedia-statistieken boven alle andere Nederlandse kartografen uit. Dit lemma is het oudste (al in 2002 aangemaakt), het grootste (16651 bytes), het vaakst gewijzigd (220 keer, tot 8 juli 2009) en bovendien in de meeste talen opgenomen (33 talen). Op de tweede plaats staan respectievelijk Nicolaus (sic!) Cruquius (op één na oudst en grootst) en Abraham Ortelius (op één na meest gewijzigd en meeste talen). In de @ la Carte over Jacob van Deventer (CT 25-4, 2006) constateerden wij dat er wel een Limburgstalige lemma over deze kartograaf was, maar geen Nederlandstalige. In januari 2007 werd er een Nederlandstalig lemma over Van Deventer op Wikipedia geplaatst, niet door ons overigens.
De auteurs van de kartografische lemma’s zijn moeilijk te achterhalen, omdat zij doorgaans niet onder hun eigen naam publiceren. Onder de actiefste schrijvers vallen onder andere ‘BoH’, ‘Davin’, ‘Elvenpath’, ‘Japiot’, ‘Jooprjoopr’, ‘Maiella’, ‘Menke’, ‘Robbot’, ‘Robotje’, en ‘RudolphusBot’. Slechts eenmaal kwamen we een bekende historisch kartograaf tegen: ‘Peterindelft’ die over zichzelf schrijft: “Hoewel ik me professioneel met oude kaarten bezighoudt, betreffen mijn Wikipedia- werkzaamheden vooral beeldende kunst in Nederland.” Deze anonimiteit is ongetwijfeld een belangrijke factor voor het succes van Wikipedia, maar is ook het belangrijkste kritiekpunt. Hoe kun je de kwaliteit van een lemma controleren, als je niet weet wie het geschreven heeft? De gebruikte literatuurverwijzingen kunnen een indicatie voor de betrouwbaarheid zijn. Ook een ongebruikelijke spelling van sommige persoonsnamen valt op. Dit zijn punten waar we bij een volgende gelegenheid graag op terugkomen.

Genoemde website:
http://nl.wikipedia.org


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 2

@ la Carte: Mash-ups

In deze @la Carte besteden wij aandacht aan het verschijnsel mash-ups. Dit zijn internetpagina’s of applicaties waarbij gegevens uit meerdere bronnen worden gecombineerd en gepresenteerd. Dit is anders dan bij harvesting, waarbij gegevens uit diverse bronnen naast elkaar gepresenteerd worden in een portal. Een historisch-kartografisch voorbeeld: een kaartencollectie wordt ontsloten via internet. Dat gebeurt dusdanig, dat een gebruiker van zijn site via een moderne kaart naar een locatie kan gaan, waarvan zich in de collectie een oude kaart bevindt. Door het implementeren van Google Maps (of Google Earth) in de eigen website kunnen de oude kaarten op de Google Map gelegd worden. Google Maps is dus geïntegreerd in de website van de instelling van de kaartencollectie, die er eigen gegevens (gegeorefereerde digitale oude kaarten) aan koppelt. Google Maps is de meest relevante en meest gebruikte mash-up in de kaartenwereld. We bespreken hier twee voorbeelden.
Onderdeel van de website van het Utrechts Archief is de applicatie Utrecht van boven. Het openingsscherm toont ons de provincie Utrecht in Google Maps (maar we zitten wel, zoals u ziet, op de site van het Utrechts Archief). Wanneer we inzoomen, verschijnen er ‘pushpins’ waaraan diverse soorten bronnen uit het archief aan de kaart zijn gekoppeld. Zo krijgt men oude foto’s en een prent, wanneer men op het postkantoor op het Neude in de stad Utrecht klikt. De stadsplattegronden die Jacob van Deventer van Utrechtse steden heeft gemaakt, zijn ook op deze manier ontsloten. Wanneer we klikken in het submenu Stadsplattegronden 1557-1573 komen we bij deze kaarten. We zoomen in op Oudewater. We zien dat de kaart enigszins vervormd is. Dit is het resultaat van 'rubber-sheeting', een poging om zoveel mogelijk punten van de oude kaart op de juiste locatie in Google Earth te krijgen. Dit heeft niet onze voorkeur, aangezien de oude kaart vervormd wordt gepresenteerd. Wanneer hiervoor gekozen wordt, zou er ook een mogelijkheid moeten zijn om het niet vervormde kaartbeeld te bekijken. Verder kan de oude kaart wel doorzichtig gemaakt worden, zodat je ziet wat er onder ligt, maar dit zou eigenlijk traploos moeten kunnen. Bovendien zou de oude kaart eenvoudig aan- en uitgeklikt moeten kunnen worden.
Een tweede voorbeeld is de website Historiekaart.nl. Dat ook onze nationale karteerinstantie, het Kadaster, gebruik maakt van een Google mash-up wekt bevreemding, maar levert wel een leuke applicatie op. Deze applicatie ontsluit de Bonnekaarten (1829-1949). Men kan zoeken door op de kaart van Nederland in te zoomen, of door naar plaats, straatnaam of postcode te zoeken. Aan veel zaken blijkt dat dit nog een bètaversie is. Zo werkt de schuif voor de transparantie nog niet en is de legenda nog niet ingevuld.

Genoemde websites:
Utrecht van Boven: http://www.hetutrechtsarchief.nl/kaart
Historiekaart: http://www.historiekaart.nl


Caert-Thresoor 28e jaargang 2009, nr. 1

@ la Carte: WatWasWaar

In het vierde nummer van de 22ste jaargang (2003) van Caert-Thresoor bespraken wij de website van DeWoonOmgeving waarop alle kadastrale verzamelplans, minuutplans en OAT’s van 1832 ontsloten waren. In het derde nummer van de 24e jaargang (2005) hebben we zelfs een heel artikel gewijd aan de pilotprojecten op de website, waaronder allerlei ander kaartmateriaal aan de website was toegevoegd en een aantal minuutplans was gevectoriseerd. In 2007 is de oorspronkelijke website van DeWoonOmgeving vervangen door een geheel vernieuwde site: WatWasWaar.
Een belangrijk kritiekpunt destijds was dat de basisfunctionaliteit (de kadastrale plans) niet met de kaarten uit de pilots gecombineerd konden worden. Dat is nu verholpen door alles via dezelfde viewer beschikbaar te stellen. Dat levert bijvoorbeeld het voordeel op dat alle pilots met gevectoriseerde minuutplans nu in één beeld samenkomen (klik ‘perceelinformatie’ aan onder ‘wat’). Er zijn nu vier zoekmogelijkheden: ‘Waar’ (zoeken op locatie), ‘Wat’ (zoeken op kaartsoort), ‘Wanneer’ (zoeken naar kaarten uit een specifieke periode) en ‘Welke’ (zoeken op materiaal per deelnemende instelling). In vergelijking met 2005 is er bovendien héél veel nieuwe informatie aan de site toegevoegd. In totaal zijn er nu 22 deelnemende instellingen, waaronder veel provinciale en regionale archieven en sinds enkele weken ook de bibliotheek van de TU Delft.
Wanneer je de website van WatWasWaar opent, staat alle informatie ‘aan’. Je ziet dan een kaart van Nederland met daarop allerlei kaders getekend. Een zeer uitgebreide indexkaart zou je kunnen zeggen. Wanneer je op deze kaart op een bepaalde locatie klikt, verschijnen in de kolom rechts alle kaarten die op die specifieke plaats betrekking hebben. Dat zijn naast de kadastrale minuutplan, verschillende edities van de TMK, de Bonneblaadjes en de modernere Topografische Kaart 1:25.000, maar ook kaarten uit de atlas van Blaeu (exemplaar Regionaal Archief Leiden) en eventueel ander oud kaartmateriaal en luchtfoto’s die op die locatie betrekking hebben.
Dat klinkt allemaal prachtig, ware het niet dat de gebruikersvriendelijkheid te wensen over laat. Veel gehoorde klachten zijn de traagheid en onoverzichtelijkheid van de website. Er ontstaat een overload aan informatie, wanneer alle informatie tegelijk beschikbaar is. Wanneer je naar kaarten van een specifieke stad zoekt, krijg je er bijvoorbeeld ook overzichtskaarten van heel Nederland bij. Ook zijn de kaderingen van kaarten zo dun dat ze nauwelijks waarneembaar zijn. Daarnaast kunnen de kadastrale kaarten niet meer groot, in een apart scherm geopend worden. Het vergt heel wat oefening om goed om te kunnen gaan met de website en er valt zeker nog een hoop aan te verbeteren. Na veel oefening en het gebruik van de op zich duidelijke handleiding (klik op ‘over de site’ en ‘werking’) valt er toch wel redelijk goed mee te werken, hoewel de site soms vastloopt.
Op voorhand waren wij zeer sceptisch over WatWasWaar. Deze scepsis en alle kritiek ten spijt, moeten wij toch voorzichtig concluderen dat WatWasWaar het in zich kan hebben om in de toekomst uit te groeien tot de nationale website voor gegeorefereerd historisch kaartmateriaal.

Genoemde website:
http://watwaswaar.nl


Caert-Thresoor 27e jaargang 2008, nr. 4

@ la Carte, Historische luchtfoto’s van Flevoland

Zowel luchtfoto’s als de provincie Flevoland komen er in deze rubriek nogal bekaaid vanaf. Dat gaan we nu helemaal goedmaken.Aandacht dus voor historische luchtfoto’s van Flevoland! Via de site http://historischeluchtfoto.flevoland.nl kunnen luchtfoto’s van de provincie bekeken worden uit de periode 1947-2006. De navigatie binnen de site is erg eenvoudig. Men kan zoeken door een adres of de naam van een dorp in te typen, of door met de buttons (zoom en scroll) naar de gewenste locatie te navigeren. Wanneer de gewenste locatie is gevonden, in het hier getoonde voorbeeld Urk, kan door middel van een schuifregelaar een soort tijdreis gemaakt worden. Deze regelaar kan met de muis verschoven worden, zodat ook het stuk foto dat er onder ligt zichtbaar wordt. Bovendien is de regelaar transparant. Een aardigheid op de site van Flevoland is verder nog de mogelijkheid om een deel van een luchtfoto als e-card te versturen. Het leuke is dat men het landschap ziet veranderen. In 1947 is Urk nog een vrij geïsoleerd gelegen dorp, te midden net ingepolderde maar nog onontgonnen gronden. In de loop der tijd ziet men de grond verkaveld worden en ook de bebouwing van Urk flink groeien. Een gebrek is dat geen enkele vorm van informatie over de foto’s te vinden is, behalve het jaartal van opname en een summiere bronvermelding. Het kan nuttig zijn te weten wat de exacte datum was van de opname, wie de opname gemaakt heeft en wat de resolutie en eventueel de vlieghoogte van de opname is. Dat verschilt namelijk nogal per opname.

De luchtfoto’s zijn ook opgenomen in www.beeldportal.nl, een site waar oude luchtfoto’s van heel Nederland te vinden zijn. Gelukkig hebben de ontwikkelaars van de Flevolandse site niet de onvriendelijke interface van het nogal traag werkende Beeldportal overgenomen.

Wat wel jammer is, is dat de site van Flevoland niet alle beschikbare luchtfoto’s opneemt.Alleen van de Noordoostpolder zijn er vanaf 1947 luchtfoto’s opgenomen. Lelystad begint pas in 1960 en Almere zelfs pas in 1981. Op de Beeldportal daarentegen staat een luchtfoto (kaartblad 25) uit 1967, waarop alleen de Oostvaardersdijk en de IJmeerdijk te zien zijn, terwijl de Zuidelijke IJsselmeerpolder een jaar later pas droog zou vallen. Hopelijk worden er in de toekomst nog meer luchtfoto’s aan de site toegevoegd

Genoemde websites:

http://historische-luchtfoto.flevoland.nl
http://www.beeldportal.nl

Caert-Thresoor 27e jaargang 2008, nr. 3

@ la Carte, Digitale restauratie wandkaarten De Wit

Vanwege hun functie verkeren wandkaarten tegenwoordig vaak in slechte staat. Jarenlange blootstelling aan licht, vocht en rook doen vele wandkaarten verkleuren en beschadigen. Dit is niet anders voor de vijf wandkaarten van Frederick de Wit die eigendom zijn van de gemeente Enkhuizen en opgeslagen in het depot van het Zuiderzeemuseum. De kaarten hingen oorspronkelijk als decoratie in de vergaderkamers van de West-Indische Compagnie en later in het stadhuis van Enkhuizen. De wandkaarten zijn dermate beschadigd dat volledige restauratie niet mogelijk is,wel zijn de kaarten geconserveerd zodat ze niet nog verder achteruitgaan.Voor tentoonstellen of beschikbaar stellen voor onderzoek zijn de wandkaarten echter nog steeds te kwetsbaar. De gemeente Enkhuizen heeft daarom uiteindelijk besloten om de vijf kaarten digitaal te laten restaureren door Pictura. Daarbij is onder andere gebruik gemaakt van de eveneens gedigitaliseerde set wandkaarten in de Universiteitsbibliotheek Amsterdam. Deze vijf Amsterdamse wandkaarten bevinden zich in een veel betere staat en zijn ook gedigitaliseerd en opgenomen in de eigen Beelddatabank Kaarten & Atlassen van de Universiteitsbibliotheek Amsterdam. Omdat deze Amsterdamse serie afwijkt van de Enkhuizense, een aantal decoraties ontbreken en de teksten verschillen, kon niet alles digitaal hersteld worden.Via een mooie viewer zijn de vijf wandkaarten digitaal raadpleegbaar. Het mooie aan deze viewer is dat er twee vensters zijn die respectievelijk de situatie vóór en na digitale restauratie laten zien. Een aantal details is bovendien nog eens specifiek uitgelicht en beheerders hebben de mogelijkheid dit verder uit te breiden. Meer informatie over dit digitaliseringsproject is te vinden op de website van het Westfries Museum in Hoorn en op de site van Pictura in Heiloo.

Genoemde websites:

project: http://www.wfm.nl/index.php?option=com_content&task=view&id=221&Itemid=99
http://www.pictura-im.nl/werken-bij-pictura/printservice/459
viewer: http://www.wfm.nl/index.php?option=com_dewit&Itemid=98
Beelddatabank Kaarten & Atlassen Universiteitsbibliotheek Amsterdam: http://dpc.uba.uva.nl/beelddatabanken

Caert-Thresoor 27e jaargang 2008, nr. 2

@ la Carte, Bonneblaadjes van Brabant

Op de website van de provincie Noord- Brabant bevindt zich ook het onderdeel ‘Brabant op Kaart’ (atlas.brabant.nl). Hier is allerlei ruimtelijke informatie van de provincie te vinden, van archeologische vondstcomplexen tot cultuurhistorische waarden en van de ecologische hoofdstructuur tot de structuurvisie.Voor de historische kartografie is met name het onderdeel ‘Historische Topografische Kaarten’ interessant. Hierin zijn alle Brabantse bladen uit de verschillende edities van de Chromotopographische Kaart des Rijks, beter bekend als de Bonneblaadjes, opgenomen, gedigitaliseerd en gegeorefereerd. De viewer bestaat uit verschillende lagen, die steeds perioden van een decennium bevatten (1860-1869, 1870-1879 enz., tot en met 1940-1949). Daarnaast is er nog een gebiedsdekkende laag met luchtfoto’s uit 2003 toegevoegd. De overzichtskaart van Noord-Brabant fungeert daarbij als een indexkaart waarbij meteen afgelezen kan worden welke gebieden in de betreffende periode in kaart gebracht zijn.Van lang niet elk blad is in elk decennium een editie van de kaart verschenen! Op de kaart kan vervolgens ingezoomd worden, waarna bij een bepaald niveau de gescande topografische kaart zichtbaar wordt. Hoewel de kwaliteit van de scans uitstekend zijn en de georeferentie zeker meerwaarde biedt, zijn er ook nadelen aan deze website. De dure viewer die in een apart venster geopend wordt, en die we bijvoorbeeld ook kennen van de cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht,werkt nogal traag. Daarnaast is er een overgang ingebouwd wanneer er tussen lagen (dus verschillende edities) geswitcht kan worden. Deze overgang gaat echter zo snel dat vergelijking tussen twee kaartlagen niet mogelijk is. Een tool die een overgang tussen twee lagen handmatig mogelijk maakt zou hier een uitkomst bieden. De toelichting is erg summier en vertelt heel beknopt iets over de geschiedenis van de kaart.Voor meer informatie kan verwezen worden naar een artikel van Peter Nugter (De gedrukte topografische kaart 1:25.000 (1866-1990), in: Marc Hameleers (red.), Geschiedenis van de topografische kartering van Nederland. Utrecht, oktober 1990). Verder zou het wenselijk zijn wanneer er één website voor allerlei landelijke kaartseries zou zijn, in plaats van deze lokale ontsluiting.Misschien is aansluiting bij www.watwaswaar.nl (de opvolger van De WoonOmgeving),met de kadasterkaarten van 1832 en de veldminuten van de TMK een idee?

Genoemde website: http://atlas.brabant.nl/bonnekaarten

Caert-Thresoor 27e jaargang 2008, nr. 1

@ la Carte, Kartografische blogs

Eén van de verschijnselen van internet is dat mensen hun zielenroerselen aan de wereld toevertrouwen. Dat doen ze in blogs, wat een populaire benaming is voor weblog, of internetdagboek. Er zijn miljoenen van deze blogs te vinden op internet.Meestal komen wij als lezer dan te weten dat Piet naar de dierentuin is geweest, of vergelijkbare trivialiteiten. Soms starten mensen thematische blogs. Die zijn vaak zo interessant dat het een belangrijke bron voor journalisten is geworden. En natuurlijk zijn er kartografische blogs.

Een Nederlandse blog, voor zover ons bekend de enige, is opgezet door de Studiekring Historische Cartografie, een lokale vereniging uit Twente van geïnteresseerden in historische kartografie. De openingspagina van het Logboek, zoals de stichting het zelf noemt, valt op door zijn duidelijke indeling. De laatst toegevoegde berichten staan, zoals bij de meeste blogs overigens, bovenaan. Rechts staat een menu ‘Nieuw op de site’waar de laatste nieuwtjes nog eens overzichtelijk vermeld staan. De inhoud van de blog is zeer gevarieerd. Zo kan het verschijnen van een kartografisch boek worden vermeld, bijvoorbeeld een berichtje over de Historische Atlas van Gent. Maar er staan ook uitgebreidere artikelen op. Een goed voorbeeld is het rijk geïllustreerde artikel over Olaus Magnus’ Kaart van Scandinavië, dat werd geplaatst naar aanleiding van de vondst van een Nederlands koopvaardijschip in de Oostzee. Hiermee is gelijk één van de voordelen van blogs aangetoond. Indien goed onderhouden, kunnen blogs snel op actueel nieuws inspelen. Lezers kunnen reageren op de berichte in het blog. Het geheel wordt gecomplementeerd met de mogelijkheid tot RSS-feed. Dit is een functie die gebruikers waarschuwt wanneer er een verandering op de website heeft plaatsgevonden.

De blogs die hieronder genoemd zijn, zijn Engelstalig en niet uitsluitend op oude kaarten gericht. Eén van die Engelstalige blogs wordt bijgehouden door een voormalig redacteur van Caert-Thresoor: Joost Depuydt uit België.

Genoemde websites:

Caert-Thresoor 26e jaargang 2007, nr. 4

@ la Carte, Homepage Ferjan Ormeling

Zoals vele wetenschappers, heeft ook Ferjan Ormeling een persoonlijke internetsite. Deze is ondergebracht op de website van de kartografische sectie van de Faculteit Geowetenschappen van de Universiteit Utrecht waar Ferjan Ormeling als hoogleraar is aangesteld. Het moet gezegd worden dat de website inmiddels wat verouderd is. Zo staat er nog ‘Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen’ in plaats van ‘Geowetenschappen’. Toch is de website op 1 augustus 2007 nog ge-update.Voor het schrijven van de biografie van Ferjan Ormeling is dankbaar gebruik gemaakt van deze website,waarop hij zelf al aan heeft gegeven bij welke organisaties hij (bestuurs)functies heeft bekleed, op welke onderzoeksterreinen hij actief is en waarover hij gepubliceerd heeft. Bovenaan de pagina staat een clickable cartoon - een mooie variatie op de ‘clickable map’welke men vaak op het Internet aantreft - , getekend door Alois Lurvink. Deze cartoonist heeft vaker kartografische tekeningen voor Ferjan vervaardigd. Hier tekent hij Ferjan als wetenschapper achter zijn computer. De grond ligt bezaaid met publicaties en atlassen. Klik je op één van de atlassen, dan verschijnt er een lijst met atlassen waaran Ferjan heeft meegewerkt. Klik je op publicaties, dan verschijnt zijn publicatielijst en klik je op de kaart aan de muur, dan verschijnt een lijstje met wandkaarten, waaraan Ferjan gewerkt heeft. In zijn hand houdt Ferjan allerlei ballonnen met daarin de logo’s van de Universiteit Utrecht, het ITC, de Verenigde Naties, de ICA, de NVK en het Kartografisch Tijdschrift, allemaal organisaties waarvoor Ferjan werkzaam is of is geweest. Op deze logo’s kan ook geklikt worden, waarnaar doorgelinkt wordt naar een stukje tekst over zijn werkzaamheden in deze organisatie of naar de website ervan.Al met al biedt de persoonlijke internetpagina van Ferjan Ormeling een heleboel informatie over deze veelzijdige wetenschapper.

Genoemde website: http://cartography.geo.uu.nl/ormeling/index.html

Caert-Thresoor 26e jaargang 2007, nr. 3

@ la Carte, Geschiedenis van Zuid-Holland

Op 21 juni is in Delft door J. Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, een zeer omvangrijke website over de geschiedenis van de provincie Zuid-Holland gelanceerd. Deze website is het resultaat van een samenwerkingsverband van het Nationaal Archief, de Kring van Zuid-Hollandse Archivarissen en het Provinciaal Historisch Centrum van het Erfgoedhuis Zuid- Holland. De website is een goed voorbeeld van ‘harvesting’ tech- nieken waarbij informatie vanuit verschillende servers gehaald wordt.

Via drie verschillende ingangen, die alle via de thuispagina toegan- kelijk zijn gemaakt, kan gezocht worden naar ‘verhalen’: per tijd- vak, per plaats en per thema. Op deze beginpagina is verder infor- matie over archieven en bijzondere collecties te vinden. Verder zien we actuele informatie in de vorm van een nieuws- en agenda- rubriek. Leuk op de thuispagina is tenslotte het ‘Archiefstuk van de week’.

Wat de website voor de historische cartografie interessant maakt, is het grote aantal kaarten dat er op te vinden is. Van negen Zuid- Hollandse archieven kan in de online inventarissen gezocht wor- den en van vier van deze archieven, te weten het Nationaal Archief, het Regionaal Archief Leiden, het Gemeentearchief Rotterdam en het Haags Gemeentearchief, zijn grote aantallen archiefstukken te zien in de beeldbank Veel kaartmateriaal, waar- onder een aantal complete kaartboeken, zijn voor dit project gedi- gitaliseerd. Op dit moment is de beeldbank van het Haags Gemeentearchief nog niet compleet.

Wanneer er onder ‘Zoeken in Archieven & Collecties’ op ‘kaart’ gezocht wordt en gekozen wordt voor ‘Alleen Beeld en Geluid’ levert dat maar liefst 2354 resultaten in het Nationaal Archief, 1122 resultaten in het Gemeentearchief Rotterdam en 983 resulta- ten in het Regionaal Archief Leiden op. Wanneer er een van de resultaten aangeklikt wordt, kom je op de website van het betref- fende archief terecht waarbij via een viewer ingezoomd kan wor- den. De kwaliteit van de afbeeldingen verschilt per archief. Men moet zich wel bewust zijn dat er gezocht kan worden op alle in de beeldbanken opgenomen afbeeldingen die met name bij het Nationaal Archief, lang niet altijd betrekking op Zuid-Holland heb- ben.

Genoemde website:
http://www.geschiedenisvanzuidholland.nl

Caert-Thresoor 26e jaargang 2007, nr. 2

@ la Carte, Turning the pages

Na ruim zes jaar @ la Carte denk je soms wel eens alle vernieuwende websites op het gebied van historische cartografie besproken te heb-ben. Hoewel ons favorieten-mapje ‘ideeën @ la Carte’ uitpuilt, geldt voor veel nog niet besproken websites toch dat iets vergelijkbaars al eerder in deze rubriek aan bod is gekomen.Toch komen af en toe toch weer wat innovatiefs tegen. Zo’n vernieuwende website is bijvoorbeeld de ‘Turn the Pages’-applicatie van de British Library. Als onderdeel van de beeldbank van de British Library is sinds kort een nieuwe versie van de ‘Turning the Pages’-toepassing beschikbaar. Deze toepassing is direct bereikbaar via een link op de homepage van de British Library (onder ‘Featured Links’ en ‘Online Gallery’). Onder de verschillende handschriften en oude drukken die op deze wijze zijn ontsloten bevindt zich ook een atlas van Europa, gemaakt door Gerard Mercator in de jaren 1570.

Voor deze applicatie moet eerst een Adobe Shockwave plug-in gedownload worden.Wanneer alle kaarten van de atlas geladen zijn, en dat duurt even, kan het bladeren beginnen. Met de linker muis-knop kan je op een hoek van de kaart gaan staan en vervolgens met de muis gaan bewegen, waardoor de pagina omdraait. Houdt daarbij wel de muisknop ingedrukt! Het vergt overigens wel enige handigheid heid en oefening voordat het bladeren een beetje lukt. Het is makkelijker om de navigatieknoppen hiervoor te gebruiken, al wordt dan niet visueel gemaakt dat de bladzijde omdraait. De website biedt wat betreft de atlas ook nog achtergrondinformatie over de hele atlas en bij elke kaart, zowel in tekst als audio. Onder ‘Contents’ zit een inhoudsopgave van alle kaarten, waar meteen naar de gewenste kaart geklikt kan worden. Ook kan ingezoomd worden op een kaartdetail, dat uiterst scherp in beeld verschijnt. Helemaal nieuw is deze toepassing niet. Eerder zijn we de bladermogelijkheid al tegengekomen op de cd-rom die bij het heruitgegeven kaartboek van de Sint-Bernardsabdij gevoegd was. Je kan je natuurlijk afvragen wat je aan een dergelijke applicatie hebt. De meeste onderzoekers zullen tevreden zijn wanneer kaarten überhaupt in hoge resolutie online toegankelijk zijn.Toch geeft het, zeker voor mensen die wat minder vertrouwd zijn met oude atlassen, een aardige indruk wanneer je op deze manier door een atlas kan bladeren.Wellicht stimuleert het de internetter om een bezoek aan de British Library te brengen om de atlas echt door te gaan bladeren. Of zou deze toepassing juist bedoelt zijn om het fysieke gebruik van originele documenten

Genoemde website:
http://www.bl.uk/ttp2/ttp1.html

Caert-Thresoor 26e jaargang 2007, nr. 1

@ la Carte, Oude kaarten in Google Earth

Ook wij kunnen er niet meer om heen: Google Earth, de website van de bekende zoekmachine waarop satellietbeelden van de hele wereld zijn te raadplegen. Wat begon als een hype, lijkt nu niet meer weg te denken uit de wereld van de geo-informatie. Het succes is mede te danken aan het feit dat er informatie gekoppeld kan worden aan de satellietbeelden. Dit wordt massaal gedaan en nu zijn er ook oude kaarten te vinden. Een aantal kaarten uit de David Rumsey Collectie (zie @ la Carte 21-3) zijn aan Google Earth gekoppeld. Wie Google Earth opent en de laag met historische kaarten aanklikt, wordt spectaculair ontvangen door een gedigitaliseerde globe uit 1790. Net als met de ‘traditionele’ globe, waarmee Google Earth opent, kan men deze onbeperkt roteren, op inzoomen en de hoek van waaruit men op de globe kijkt veranderen. De resultaten zijn verbluffend! Naast deze globe, die is samengesteld uit de geren die zich in de collectie bevinden, zijn er vijftien andere kaarten opgenomen, zich voornamelijk concentrerend op de Verenigde Staten, Afrika en Azië. In deze selectie zijn geen kaarten van Nederlandse makers opgenomen. De kwaliteit is zoals we gewend zijn van de website van Rumsey: uitstekend! Met de functie ‘Map Finder’, te vinden in het linker menuutje, worden de beschikbare kaarten als spots op de aardbol geprojecteerd. Wanneer men op één van de kaarten klikt, krijgt men de meta-informatie van de kaart. Om de kaart zelf te bekijken, moet men deze selecteren in het menu. De kaarten die op deze manier geopend worden, zijn allen gegeorefereerd. Dat is goed te zien bij kaarten van werelddelen, bijvoorbeeld Azië. In principe is het mogelijk om alle ‘add-on’s’ te projecteren op de oude kaarten. Zo kan men alle nachtclubs in Manhattan wel projecteren op de plattegrond van New York uit 1836, maar echt zinvol is dat niet. Helaas kan men niet verschillende lagen met oude kaarten tegelijk aan zetten. Zo kunnen dus de kaarten niet op de globe uit 1790 geprojecteerd worden. Om de oude kaarten te kunnen zien, dient u de laatste versie van Google Earth geïnstalleerd te hebben op uw pc. De kaarten bevinden zich dan in het menu onder ‘Featured Content’ en vervolgens ‘Rumsey Historical Maps’.

Caert-Thresoor 25e jaargang 2006, nr. 4

@ la Carte, Jacob van Deventer nauwelijks op het net

Wie op het internet informatie wil vinden over Jacob van Deventer zal goed moeten zoeken.Weliswaar geeft Google ca. 10.900 hits bij de zoekterm ‘Jacob van Deventer’ (op 26 oktober 2006), maar de hoeveelheid bruikbare informatie is gering. Dezelfde zoekterm levert bij Google tevens 96 afbeeldingen op, voornamelijk (fragmenten van) stadsplattegronden en slechts enkele (afgeleiden van) gewestkaarten. Oddens’ Bookmarks geeft zeven treffers, waaronder vier betrekking hebben op de stad Deventer. Opvallend genoeg is in Wikipedia, de vrije encyclopedie op internet waar bezoekers informatie aan toe kunnen voegen, geen Nederlandse maar wel een Limburgse beschrijving van Jacob van Deventer, om precies te zijn in het Valkenburgs dialect, met een afbeelding van de plattegrond van die stad. De informatie is ook hier weer beperkt en niet erg betrouwbaar, een bekend probleem van internetbronnen waar niet vaak genoeg voor gewaarschuwd kan worden! Het is opvallend dat er veel sites zijn van particulieren of verenigingen die een afbeelding van een kaart van Van Deventer op hun site zetten. De kaart dient dan als illustratie bij een verhaal over de streekhistorie. Een voorbeeld is de site van kasteel Montfort, waarop fragmenten van de gewestkaarten van Brabant en Gelre te zien zijn. Het Utrechts Archief ontsluit alle stadsplattegronden van Van Deventer van de steden in de (huidige) provincie. De informatie over Van Deventer is summier, en bevat niet de meest voor de handliggende literatuurverwijzingen. Het Utrechts Archief is met deze ontsluiting toch een positieve uitzondering, verder is er geen systematische ontsluiting van de plattegronden. Klaarblijkelijk zijn door de verkoop van de facsimile’s de kaarten nog te commercieel om via internet te ontsluiten! Meer inhoudelijke informatie over Van Deventer is te vinden op de site van de ‘100 Thematische kaarten’ van de Universiteitsbibliotheek Utrecht. De site toont een bijkaart bij de stadsplattegrond van Utrecht. De uitgebreide informatie gaat in op zowel de kartografische aspecten als de historisch-geografische aspecten van de kaart. We kunnen concluderen dat informatie over Jacob van Deventer op internet zeer beperkt en van beperkte kwaliteit is. Zou het niet prachtig zijn wanneer er een website is waarop alle gewestkaarten en stadsplattegronden van Van Deventer ont-sloten worden, vergelijkbaar met DeWoonomgeving die alle kadasterkaarten bijeenbrengt. Misschien een idee voor een internationaal project waarbij de Nederlandse en Belgische archieven en andere instellingen die Van Deventerkaarten beheren subsidie voor los kunnen weken?

Genoemde websites:
Wikipedia: http://li.wikipedia.org/wiki/Jacob_van_Deventer
Kasteel Montfort: http://www.kasteelmontfort.nl/publicaties-2002-coenen-vandeventer.htm
Utrechts Archief: http://www.hetutrechtsarchief.nl/tijdbalk.asp?sub=1557
100 Thematische kaarten: http://kaarten.library.uu.nl/overkaart.php?lang=nl&ItemID=568

Caert-Thresoor 25e jaargang 2006, nr. 3

@ la Carte, Gedigitaliseerde kaarten van de Universiteitsbibliotheek Utrecht

Op de website van de Universiteit Utrecht zijn drie collecties kaarten digitaal ontsloten. Ten eerste is er een serie van ca. 70 kaarten onder de naam Toonneel des Aerdrijcx. Dit is een digitale representatie van oude kaarten die in 1983 tentoongesteld zijn in het Universiteitsmuseum, ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van het Geografisch Instituut en komen allemaal uit de Utrechtse kaartencollectie. Ten tweede wordt de complete serie van circa 250 bodemkaarten van België‚ 1:20.000 uit de periode 1950-1971 gepresenteerd, uit de kaartenverzameling van de bibliotheek Geowetenschappen. Alterra is momenteel bezig om de Nederlandse bodemkaarten (1:50.000) digitaal te ontsluiten, waarover in een volgende @ la Carte wellicht meer. Ten derde is er onlangs een selectie van 100 thematische kaarten aan de website toegevoegd. In één van de komende nummers van Caert-Thresoor zullen Marco van Egmond en Ferjan Ormeling hier een artikel aan wijden. Deze laatste selectie is overigens niet alleen op de kaartencollectie van de Universiteit Utrecht gebaseerd.
Er zijn verschillende manieren om in de gedigitaliseerde kaartencollectie te zoeken. Onder 'collecties' kan er voor een overzicht van de drie hierboven genoemde collecties gekozen worden. Onder 'bladeren' verschijnt een lijst met alle gedigitaliseerde kaarten. Hierbinnen kan verder geselecteerd worden op atlas/kaartserie, geografisch gebied en collectie. Ook kan er onder 'zoeken' op termen uit de beschrijving gezocht worden. Dit werkt echter nog niet vlekkeloos. Wanneer er bijvoorbeeld op 'bodemkaart' gezocht wordt, onder 'zoek in alle velden', ver- schijnen de Belgische bodemkaarten niet bij de zoekresultaten. Erg handig is de helpfunctie die het gebruik van de gebruikte MrSID-software en de menu-items uitlegt.
Dan de kaarten zelf. Via de verschillende zoekmogelijkheden kan er op een thumbnail van een kaart geklikt worden. Er wordt dan een viewer geopend waarin de kaart bekeken kan worden. Hier is wel een plug-in voor nodig, hoewel er ook een mogelijkheid is om de kaarten zonder plug-in te bekijken. Met plug-in wordt het hele beeldscherm echter benut om de kaart af te beelden. Met de schuifbalk, boven in beeld, kan traploos worden ingezoomd. Het meest linker streepje geeft het maximum zoomniveau aan. Met het icoontje rechtsboven kan een schermpje geopend wor- den dat aangeeft op welk deel van de kaart ingezoomd is en waarmee ook over de afbeelding genavigeerd kan worden. Wel dient opgemerkt te worden dat het erg lang duurt voordat de kaart, of de uitsnede ervan, scherp wordt weergegeven, hoewel dit ook afhangt van de snelheid van je computer. Toch kunnen we stellen dat websites waar kaarten over het hele beeldscherm uitvergroot kunnen worden, zoals deze en de eerder besproken website van het KIT, de standaard lijken te worden in digitaal kaartenland.
http://kaarten.library.uu.nl

Caert-Thresoor 25e jaargang 2006, nr. 2

@ la Carte, Historisch GIS Fryslàn

Het ‘Historisch GIS Fryslân’ is opgezet door de Fryske Akademy, onder leiding van J. Mol en S. Strating. Sinds de jaren ’80 worden bij de Fryske Akademy prekadastrale en kadastrale atlassen in boekvorm uitgegeven. Sinds enige jaren is er ook een GIS in ontwikkeling. Onder de naam ‘HISGIS’ is onlangs een nieuwe versie van dit GIS op internet gelanceerd.
Het doel van het GIS is de realisering van een basissysteem voor het opslaan en ontsluiten van alle lokaliseerbare erfgoedinformatie van vóór 1832, voor de gehele provincie Friesland. Hierbij worden administratieve gegevens gecombineerd met archivalische, museale en archeologische data. Zover is het nog niet, maar wat nu op internet te raadplegen is, is al heel mooi. Het systeem kent vier lagen: data uit de floreenkohieren (zie hiervoor het artikel uit 1998 van Mol en Noomen in CT17-2, blz. 33- 37), data over kloostergoederen, de perceelinformatie uit de kadastrale minuutplans van 1832 en de bebouwing van 1832. Het vectoriseren van de minuutplans is niet zeer nauwkeurig gedaan. Wanneer er ver ingezoomd wordt is dat duidelijk te zien aan de vorm van gebouwen en de aansluitpunten tussen de oorspronkelijke minuutplans. Het goedkoop laten digitaliseren in een lageloonland (India) heeft dus zijn keerzijde.
De informatie uit de lagen wordt weergegeven op een kaart. Een van de grote pluspunten is dat de gebruiker de volgorde van de lagen aan kan passen. Dit is belangrijk,want waar lagen elkaar overlappen, zal de informatie van de onderste laag niet zichtbaar zijn op de gegenereerde kaart. Ook is het mogelijk om per laag te kiezen, of deze als gekleurde of open vlakken worden weergegeven. Door een bovenliggende laag open te maken, blijft de informatie uit de laag daaronder zichtbaar. Helaas zijn de kleuren van de grenzen (open vlakken) en de gekleurde vlakken dusdanig gekozen, dat het onderscheid tussen de lagen zeer slecht te zien is.
Via het zoekvenster kan gezocht worden op de diverse soorten data uit de kohieren en de OAT’s. De navigatie binnen het systeem verloopt soepel.Via een schaalbalk kan men in- en uitzoomen. Het linker gedeelte van deze balk is echter nutteloos, omdat de schaal dan te klein is om de data in de kaart weer te geven. Een andere manier om te navigeren is door op een provinciekaartje te klikken.Via het menu ‘Ga naar’ kan direct op een plaatsnaam gezocht worden.
Genoemde website: www.hisgis.nl of www.historischgisfryslan.nl

Caert-Thresoor 25e jaargang 2006, nr. 1

@ la Carte, Koloniale kaarten van het KIT

Op 13 december is op het symposium Oosterlengte Westerlengte de digitale kaartencollectie van het Koninklijk Instituut voor de Tropen gelanceerd. Kaarten van de voormalige Nederlandse koloniën uit de periode 1850-1950 zijn hiermee toegankelijk gemaakt. Een algemeen probleem bij dit soort digitaliseringsprojecten is dat de kaartbeherende instelling, in dit geval het KIT, haar eigen kaarten in een eigen browser, op een eigen website ontsluit. Zo zijn er intussen vele archieven, bibliotheken en andere instellingen die (een deel van hun) gedigitaliseerd kaartmateriaal via hun website ontsluiten. Ieder doet het op z’n eigen manier, met allerlei verschillende formats en technologie. Het overzicht van al deze projecten ontbreekt echter. Voor het koloniale erfgoed is er namelijk ook al de Atlas Mutual Heritage (zie @ la Carte 21-2), waar het KIT ook een van de deelnemende partijen is. Waarom is dit kaartmateriaal niet aan deze overkoepelende website toegevoegd?
Over de door het KIT gebruikte technologie valt ook nog wel het een en ander aan te merken. Vooral de gebruikersinterface is niet optimaal. Zo kan de bezoeker van de website in minstens drie verschillende zoekschermen terecht komen. In eerste instantie verschijnt er één veld waar een zoekterm ingetypt kan worden. Wanneer ‘Batavia’ ingetypt wordt volgt er een overzicht van de 121 gevonden treffers. Wanneer er vervolgens op ‘new search’ geklikt wordt, komt men in een heel ander zoekscherm. Wanneer men voor ‘guided search’ kiest is er de mogelijkheid om alleen op kaarten te zoeken (de hele KIT-collectie is ook mogelijk). Er verschijnt dan een uitgebreid zoekscherm met diverse velden. Bij een aantal velden is een index van zoektermen toegevoegd, al lijken die verre van compleet. Bij de meeste letters loopt de alfabetische woordenlijst tot de letter A (bijvoorbeeld: onder de letter J in de titelindex is het laatste woord ‘Jaitoe’; ‘Java’ staat er niet in). Op de website wordt overigens ook beweerd dat er geografisch op kaarten gezocht kan worden. Hoe wordt echter niet duidelijk, behalve het intypen van een plaatsnaam als zoekterm. Onder geografisch zoeken moet echter het zoeken op, bijvoorbeeld, coördinaten of het inzoomen op een (index)kaart verstaan worden.
Van dit alles is op de website echter niets terug te vinden. Op de kwaliteit van de digitale kaarten is echter niets aan te merken. Ook op deze website kunnen de kaarten ‘monitorbreed’ uitvergroot worden, waarbij de teksten steeds goed leesbaar zijn. Een andere fraaie mogelijkheid is het navigeren van kaart naar kaart binnen diverse kaartseries, door op de pijltjes aan de rand van de kaart te klikken (zie afbeelding). Enerzijds biedt de applicatie een fraaie vernieuwende techniek, anderzijds valt er nog een hoop aan de website te verbeteren.

Genoemde websites:
Digitale collectie KIT: www.kit.nl (klik op ‘Historische kaarten KIT online en ontsloten’) Atlas Mutual Heritage: http://www.nationaalarchief.nl/amh/index_nl.html

Caert-Thresoor 24e jaargang 2005, nr. 4

Vijf jaar @ la Carte, een terugblik

Dit is alweer de twintigste @ la Carte. Hoog tijd om eens stil te staan bij de ontwikkelingen op het gebied van historische kartografie en internet.
We begonnen vijf jaar geleden met een overzicht van de zoekmogelijkheden op internet. Als zoekmachines werden Yahoo, Lycos, Alta Vista en Ilse aanbevolen. Google bestond klaarblijkelijk nog niet. Deze laatste is overigens tegenwoordig te prefereren, omdat specifiek op afbeeldingen gezocht kan worden. Oddens Bookmarks is echter nog steeds onovertroffen! Een grote diversiteit aan onderwerpen volgde. In de loop der tijd heeft zich wel een verschuiving van aandacht voltrokken. Gingen we in het begin uit van mooie (of minder mooie) afbeeldingen van oude kaarten, later kreeg ook de toepassing van de oude kaarten in historische atlassen de nodige aandacht. Dit is een naar ons idee algemene trend. Veel instellingen vorderen met de digitalisering van hun collectie. Nu is de tijd daar om ook wat te doen met die afbeeldingen. In de tweede rubriek is aandacht besteed aan het fenomeen ‘beeldbanken’. Hoewel sommige technisch zeer mooi zijn (bijvoorbeeld die van de Library of Congress, @ la Carte 2001-1), blijven het toch losse plaatjes, zonder samenhang. Deze samenhang kan bijvoorbeeld worden gerealiseerd door het toepassen van een atlasconcept. We hebben er diverse besproken, zoals de Atlas Mutual Heritage (2002-2), de Virtuele Atlas van Voorne, Putten en Rozenburg (2005-2) en cultuurhistorische atlassen (2005-3). En er staan er nog meer in de planning.
Internet zou een vluchtig medium zijn. Natuurlijk, meer dan eens kregen we commentaar dat de indeling van een site veranderd was nadat wij erover hadden geschreven. Maar van de 55 links die we de afgelopen afleveringen gegeven hebben, zijn er slechts 6 die niet meer werken. Er zijn overigens ook links die je doorverwijzen naar een nieuwe adres. Maar via de oude link, komt men wel op de site. Informatie blijft dus wel degelijk vaak lang op het net.
Hoe betrouwbaar is nu de informatie die op internet aangeboden wordt? Wanneer men een boek pakt, kan men de betrouwbaarheid van de inhoud relateren aan de autoriteit van de auteur. Wanneer men een artikel uit een tijdschrift pakt, bijvoorbeeld Caert-Thresoor, dan weet men dat tenminste twee redactieleden er vóór publicatie naar hebben gekeken. Bij internet is dit niet zo. Iedereen kan op internet zetten wat hij wil, de controle ontbreekt. De gebruiker moet zelf deze controle uitvoeren. In feite geldt hiervoor hetzelfde als voor een papieren artikel. Ook voor informatie op internet geldt dat er goede bronverwijzingen moeten zijn.
En ondertussen zullen ook wij doorgaan met het scheiden van het koren en het kaf.

Caert-Thresoor 24e jaargang 2005, nr. 3

Cultuurhistorische (waarden)kaarten


Normaal bespreken we in deze kolommen websites die gaan over oude kaarten. In deze @ la Carte staan echter cultuurhistorische atlassen en waardekaarten op internet centraal. Aanleiding hiervoor is de lancering van de cultuurhistorische atlas van de provincie Utrecht. Deze site kenmerkt zich door vernieuwende internettechnieken, die we u niet willen onthouden.
Het openingsscherm toont zes keuzemogelijkheden, waarvan de Cultuurhistorische Kaart de meest interessante is. Het openingsscherm toont de kaart van de provincie. Er kan op twee manieren worden ingezoomd: via het vergrootglas en via een schuifregelaar. Dit inzoomen gaat traploos en het kaartbeeld wordt aangepast aan het zoomniveau. Dit is uniek voor deze soort internetapplicaties. Een andere bijzonderheid is het gebruik van cultuurhistorische tijdlagen. De kaarten die men oproept hebben betrekking op slechts één tijdsperiode. Dit heeft als voordeel dat er niet te veel informatie door elkaar gaat lopen in de kaarten. De samenhang tussen de tijdlagen wordt aangegeven door een schema dat de makers het cultuurhistorische periodiek systeem noemen. De cultuurhistorische atlas van Utrecht is overigens ook als boek verschenen.
Er zijn meerdere provincies die een cultuurhistorische waardenkaart of atlas op internet hebben, namelijk Noord- en Zuid-Holland, Friesland, Noord-Brabant en Limburg. In Overijssel zijn is per gemeente een cd-rom uitgegeven. Een aantal andere provincies werkt momenteel aan een cultuurhistorische (waarden)kaart. Het belangrijkste verschil tussen een cultuurhistorische atlas of kaart en een waardenkaart is dat er bij een waardenkaart een waardering wordt gegeven aan de cultuurhistorische elementen en structuren. In de cultuurhistorische wereld komt er steeds meer kritiek op deze arbitraire waarderingen. In de meest recente cultuurhistorische kaarten en atlassen blijft deze waardering daarom achterwege en wordt de cultuurhistorie ‘slechts’ beschreven. De waardenkaart lijkt zijn langste tijd gehad te hebben. Het probleem bij de provinciale kaarten is dat elke provincie het net iets anders doet, zowel inhoudelijk als technologisch, waardoor de kaarten moeilijk met elkaar te vergelijken zijn. Bij sommige sites is speciale software nodig om de kaart te kunnen bekijken. Een nationale website is de onlangs gelanceerde Kennisinfrastructuur Cultuurhistorie (KICH). Op deze site is een cultuurhistorische kaart van heel Nederland raadpleegbaar. Hier is de Nederlandse cultuurhistorie wel uniform in kaart gebracht, al is het detailniveau wat beperkter dan bij de provinciale websites.

Genoemde sites:
KICH: www.kich.nl
Friesland: http://www.fryslan.nl/binfo/chk/inhoud/startchk.htm
Overijssel: www.atlas-cultuurhistorie.nl
Utrecht: www.provincie-utrecht.nl > Thema’s > Cultureel Erfgoed > Cultuurhistorische atlas
Noord-Holland: chw.noord-holland.nl
Zuid-Holland: chs.zuid-holland.nl
Noord-Brabant: chw.brabant.nl
Limburg: www.limburg.nl > Beleidsvoering > Welzijn, zorg en cultuur > Cultuur > Cultuur- historie > Cultuur Historische Waardenkaart Limburg

Caert-Thresoor 24e jaargang 2005, nr. 2

Virtuele Atlas van Voorne, Putten en Rozenburg

Gelukkig verschijnen er steeds meer kaarten op internet. Met de tijd worden de presentaties van deze kaarten ook verbeterd. Het begon met een eenvoudig plaatje, later kwam MrSID, waardoor men zonder kwaliteitsverlies zeer ver kon inzoomen. Nu kan men op objecten of namen zoeken. Een site waarbij dit mogelijk is wordt geleverd door het Streekarchief Voorne, Putten en Rozenburg. Onlangs lanceerden zij de Virtuele Atlas.
Deze atlas ontsluit 22 kaarten, de meeste afkomstig uit het Kaartboek van Voorne (1695 – 1701), aangevuld met kaarten van de Ring van Putten (1701), Velgersdijk (1641), Zuidland (1771) en Rozenburg (1727). Hiermee omvat de atlas het hele gebied waarop het streekarchief betrekking heeft. Overigens staan er in het Kaartboek van Voorne ook kaarten van polders buiten het betreffende gebied. Deze zijn niet opgenomen in de atlas.
Als voorbeeld nemen we de ‘Caarte van het Geinundeerde Weer-Gors en ‘t Fort van Helle-Voet-Sluys’. Wanneer we hierop klikken verschijnt er een pop-up scherm met een menu. Rechts is een overzichtskaart met een navigatiefunctie. Links worden de details van de kaart zichtbaar. Hier kan men ook in twee trappen inzoomen. Jammer is dat dit niet traploos kan gebeuren, waardoor er regelmatig nogal ongelukkige ‘uitsneden’ ontstaan.
In het menu, linksboven, kan men een keuze maken op elementen die men in de kaart wil zien. In bijgevoegd voorbeeld hebben we gekozen om van de gebouwen, het ’s Landshuis te tonen. In de kaart verschijnt een zogenaamde ‘hot spot’ op de plek van het gezochte element. Op dezelfde manier werkt het zoeken naar tiendhoeken, polders en straatnamen. Het zou aardig zijn wanneer deze hot spots in de toekomst een link krijgen naar overige informatie over dat element. Men is dan aardig op weg naar een vorm van een historisch informatiesysteem. De kwaliteit van de scans is helaas niet optimaal.

URL: www.streekarchiefvpr.nl/virtueleatlas

Caert-Thresoor 24e jaargang 2005, nr. 1

Oude stafkaarten verzamelen

Internet is een goed medium voor verzamelaars om met andere verzamelaars in contact te komen. Bovendien is het leuk om je verzameling aan iemand anders te laten zien. Een zekere Thomas heeft dit goed begrepen. Hij verzamelt stafkaarten en heeft hier een leuke website over gemaakt.
De site begint met een uitleg hoe de maker is gekomen tot het verzamelen van stafkaarten. Vervolgens kan de bezoeker een keuze maken uit 5 rubrieken. De belangrijkste daarvan is de rubriek ‘kaarten kijken’. Deze rubriek is op zijn beurt weer onderverdeeld in 12 subrubrieken. De afbeeldingen van de kaarten worden gegroepeerd per schaal en tijdsperiode. De gekozen afbeeldingen geven een goed beeld van de esthetiek van de kaarten. Daarnaast zijn er rubrieken met specifieke onderwerpen en afbeeldingen. In de rubriek ‘oorlogskaarten’ worden Duitse, Engelse en Amerikaanse stafkaarten met betrekking tot Nederland getoond. De rubriek ‘paal en perk’ laat fragmenten zien van kaarten waarop grenspalen staan aangegeven. In ‘een…twee…drie…’ wordt topografisch tot twaalf geteld, in ‘uitersten’ worden topografische uitersten als het hoogste punt en de kleinste stad getoond en ‘buitenkant’ laat buitenkanten van de kaarten zien. Erg vermakelijk is tenslotte de rubriek ‘bijzaken’, die laat zien wat je allemaal met een kaart kunt doen, wanneer je bijvoorbeeld niet kan kaartlezen. De afbeeldingen van de kaarten worden voorzien van kort, plezierig leesbaar commentaar, zonder overigens wetenschappelijk te worden.
In de overige rubrieken krijgt men informatie over ruil- en verkoopmogelijkheden, de mogelijkheid om scans te bestellen en links naar andere kartografische sites.
De site is eenvoudig van opzet, maar daardoor prettig om doorheen te gaan. De navigatie is zeer overzichtelijk, iets waar het bij veel websites nogal eens aan schort. Voor zover ons bekend is dit de enige site van een privé-verzamelaar van oude kaarten. Wanneer u ook uw verzameling op het web heeft staan, schroom dan niet dat ons te laten weten!

Adres: http://members.home.nl/thomas11/


Laatst bijgewerkt op 2011-10-05 door Gijs Boink